Yaxşı canlı yazı studiyanın tuta bilmədiyi şeyi tutur: zalı, tamaşaçıları, mahnının yalnız səhnədə mövcud olan versiyasını. Amma burada səhv etmək də asandır. Konsert yazısını reliz etmək o deməkdir ki, səs studiya relizlərinin yanında utandırmamalı, ifa edən hər kəs razı olmalı, qeydlər isə dinləyiciyə nə aldığını aydın göstərməlidir.
Yazını konsertdən əvvəl planla
Məyus edən canlı relizlərin çoxu heç vaxt reliz kimi planlaşdırılmayıb. Kimsə pultdakı miksi telefona yazıb, sonra bu, atılmaq üçün çox yaxşı görünüb. Bu vaxta adətən gec olur. Konsertin buraxılmağa dəyəcəyini düşünürsənsə, qərarı səs yoxlamasından əvvəl ver.
- Çoxtrekli yaz. Hər mikrofon və xətt girişi ayrıca trekdə, ki sonra miksləyə biləsən. Çox rəqəmsal pult bütün kanalları noutbuka və ya diskə yaza bilir. Məkanın səs mühəndisindən əvvəlcədən soruş.
- Zal mikrofonları əlavə et. Zala yönəlmiş bir cüt mikrofon alqışları, birlikdə oxumanı və məkanın səsini tutur. Onlarsız pult yazısı quru və qəribə dərəcədə boş səslənir.
- Ehtiyat nüsxə yaz. Əsas cihaz sıradan çıxarsa deyə stereo miksi ikinci yazıcıya da yaz.
- Səs yoxlamasını da yaz. Səviyyələri yoxlamağa kömək edir, bəzən mahnının ehtiyat dublunu da verir.
- Ayarları sabit saxla. Bütün gecə üçün bir diskretləşmə tezliyi, ilk notdan əvvəl qurulmuş.
İcazələr: məkan, musiqiçilər, heyət
Canlı yazıda studiya trekindən daha çox insan iştirak edir və hamısının icazəsi lazımdır.
- Məkan. Bəzi məkanların yazı və çəkiliş qaydaları var, bəziləri yazı buraxılanda kredit və ya haqq gözləyir. Yazılı soruş.
- Musiqiçilər. Yazıdakı hər ifaçının öz ifası üzərində hüququ var. Qrup üzvləri və dəvət olunmuş musiqiçilər relizə və necə ödəniləcəklərinə və ya kreditlə göstəriləcəklərinə yazılı razılıq verməlidir.
- Qonaqlar. Bir mahnı üçün səhnəyə çıxan qonaq müğənni də razı olmalı və düzgün kreditlə göstərilməlidir.
- Mühəndislər. Yazı və miks mühəndislərinin necə göstəriləcəyini və haqq alıb-almayacaqlarını razılaşdır.
Konserti çəkirsənsə, tamaşaçılar kadrda görünə bilər. Çox məkan çəkiliş barədə xəbərdarlıq asır. Ayrı-ayrı fanatların yaxın planı üçün onların özündən soruş.
Miks: cilala, amma canlı saxla
Canlı səsin miksi mükəmməllik yox, balans məsələsidir. Mikrofonlar qonşu alətləri də tutur, barabanlar vokal mikrofonuna sızır, tamaşaçılar bəzi anlarda daha ucadır.
- Tamaşaçıların nə qədər eşidiləcəyinə qərar ver. Adətən mahnı gedərkən zal aşağıda olur, mahnılar arasında isə qalxır.
- Diqqəti yayındıranı düzəlt, məsələn qırılmış notu və ya mikrofon fitini. Kiçik redaktələr normaldır.
- İfanı studiyada yenidən qurma. Vokalların və alətlərin çoxunu yenidən yazsan, bu artıq dürüst canlı yazı olmur və dinləyicilər bunu hiss edir.
- Mahnılar arasındakı boşluqları düşün: alqışlar, zala bir-iki söz, köklənmə. Atmosfer verəni saxla, qalanını kəs.
- Bütöv canlı albom üçün trekləri birlikdə master et və sərhədləri elə qoy ki, alqış bir mahnıdan digərinə təbii keçsin.
Qeyd: canlı olduğunu aydın göstər
Dinləyici bunun canlı versiya olduğunu dərhal görməlidir. Adi yol belədir:
- Hər trekin versiya sahəsinə "Live" yaz və ya daha dəqiq versiya, məsələn "Live, Bakı". Başlığın özü studiya orijinalı ilə eyni qalsın.
- Bütün relizdə bir üslub işlət. Bəzi treklərə "Live", digərlərinə "Live Version" yazma.
- Canlı albom bunu adında da deyə bilər, məsələn "Bakıda canlı".
- Hər canlı trek yeni yazıdır, ona görə eyni mahnının studiya versiyası artıq çıxsa belə, öz ISRC kodu olmalıdır.
- Alqış əlavə edilmiş studiya yazısını heç vaxt canlı kimi qeyd etmə və canlı trekdə versiya qeydini heç vaxt buraxma. Hər ikisi dinləyicini çaşdırır və relizin düzəliş üçün geri qaytarılmasına səbəb ola bilər.
Platformalar versiyaları bir az fərqli göstərir, ona görə formanı doldurarkən distribyutorunun təlimatlarına bax.
Canlı ifa olunan coverlər də hüquq tələb edir
Konsertdə başqasının mahnısını oxumaq bir şeydir, onun yazısını buraxmaq başqa. Canlı yazı sənin masterindir, amma mahnının özü yenə də müəlliflərinə və naşirlərinə məxsusdur.
Canlı relizdəki cover studiya coverində olduğu kimi icazə tələb edir, adətən yayılacağı ölkələr üçün mexaniki lisenziya və orijinal müəlliflərin düzgün göstərilməsi. Popurilər və öz mahnına qatılmış başqa mahnının nəqarəti də buraya aiddir. Coverin icazəsini ala bilmirsənsə, o treki relizdən çıxar.
Eyni qayda konsert zamanı dinamiklərdən səslənən hər şeyə aiddir, məsələn giriş yazısına və ya noutbukdan işə salınan semplə. Yazıda eşidilirsə, onu buraxmaq üçün hüququn olmalıdır.
Müğənni-bəstəkar Röya Elxan albom təqdimatını çoxtrekli qurğu və iki zal mikrofonu ilə yazdı. Konsertdə oxuduğu yeganə coveri relizə salmadı, çünki lisenziya vaxtında hazır olmayacaqdı, onu bir ay sonra, icazə alınandan sonra ayrıca buraxdı. Canlı albom vaxtında, ardıcıl qeydlərlə və hər musiqiçinin krediti ilə çıxdı.