Sped up və slowed versiyalar asan görünür: sürət sürgüsünü çək, eksport et, bitdi. Elə buna görə də onların çoxu orijinalın yanında cılız, bulanıq və ya kəskin səslənir. Sped up və slowed versiyaların yaxşı səslənməsi üçün bir-iki saatlıq real prodüser işi lazımdır. Fərq isə insanların bu versiyaları ən çox dinlədiyi telefon dinamiklərində dərhal eşidilir.
Ton və temp: əslində nə dəyişir
Sürəti dəyişməyin iki üsulu var və onlar fərqli səslənir.
- Varispeed. Audio yanlış sürətdə fırlanan val kimi daha tez və ya daha yavaş çalınır. Temp və ton birlikdə dəyişir. Təxminən 6 faiz sürətlənmə hər şeyi təxminən bir yarımton yuxarı qaldırır. Klassik sped up səsi budur.
- Time-stretch. Temp dəyişir, ton isə yerində qalır. Daha təmiz səslənir, amma böyük dəyişikliklərdə, xüsusən vokalda sulu və ya metal tonlu fon yarada bilər.
Tonu dəyişməyin gizli tərəfi də var: formantlar, yəni səsi konkret insanın səsi kimi tanınan edən rezonanslar. Tonu formantları düzəltmədən dəyişəndə yuxarı qalxan səs kiçilir və cizgi filmi personajına bənzəyir, aşağı enən səs isə nəhəng və ağır səslənməyə başlayır. Bunun bir az olması bu versiyaların cazibəsidir. Çox olanda isə müğənni başqa adama çevrilir.
Nə qədər dəyişmək lazımdır
Düzgün rəqəm yoxdur. Mahnının enerji (sped up) və ya ağırlıq (slowed) qazandığı, amma xarakterini itirmədiyi nöqtəni tap. Bir neçə variantı təkcə girişdə yox, nəqarətdə yoxla və həm monitorlarda, həm də qulaqcıqlarda dinlə.
Varispeed işlədirsənsə, bütöv yarımtona düşən sürət seç. Yarımtonun bir hissəsi qədər sürüşmə mahnını bütün başqa treklərlə müqayisədə bir az "falş" edir. Bu, pleylistlərdə, DJ setlərində və kimsə mahnıya qoşulub oxuyanda hiss olunur. Çox vaxt kiçik dəyişiklik kifayətdir. Orijinaldan cəmi bir az sürətli versiya müğənnini cizgi personajına çevirmədən təzə səslənə bilər.
Masterdən yox, stemlərdən başla
Hazır masteri sürət dəyişikliyindən keçirəndə onun içinə hopmuş bütün qərarlar da sürətlənir: limiter, ekvalayzer, reverb quyruqları. Əvəzində stemlərə və ya miks layihəsinə qayıt. Onda hissələrə ayrı-ayrılıqda yanaşa bilərsən:
- Sürət dəyişikliyini instrumentala və vokala ayrıca tətbiq et ki, vokalda formantların nə qədər düzəldiləcəyini özün seçəsən.
- Səviyyələri yenidən balansla. Sped up versiyada hay-hetlər və fısıltılı səslər qabağa çıxır. Slowed versiyada bas və aşağı orta tezliklər böyüyür.
- Effektləri yoxla. Orijinal tempə qurulmuş dileylər artıq ritmə düşməyəcək, reverblərin uzunluğu da dəyişəcək.
Təsəvvür et ki, Fərid Ayan "Şüşə saatlar" balladasının üç yarımton yuxarı sped up versiyasını hazırlayır. Masterdən çıxarılanda vokal sıxılmış kimi səslənir. Stemlərdən işləyəndə o, instrumentalda klassik varispeed saxlayır, vokala yüngül formant düzəlişi verir və hay-hetləri yumşaldır. Versiya enerjisini saxlayır, müğənni isə yenə Fərid kimi səslənir.
Slowed və reverb, amma bulanıqlıqsız
Mahnını yavaşladanda hər şey aşağı enir. Bas-baraban və bas telefon dinamiklərinin çətinliklə çatdırdığı tezliklərə doğru sürüşür, aşağı orta tezliklər yığılır, sinclər parıltısını itirir. Üstünə böyük reverb əlavə et, bütün miks dumana dönəcək.
- Reverbi bütün masterə yox, ayrıca kanala (send) qoy ki, onu formalaşdıra biləsən.
- Reverb qayıdışından aşağı tezlikləri kəs ki, quyruq basın üstünü örtməsin.
- Bir az pre-delay işlət ki, sözlər reverb açılmazdan əvvəl eşidilsin.
- Reverb vokalın altında azalsın, aralarda isə yenidən qalxsın.
- İnstrumentalda aşağı orta tezlikləri təmizlə. Bas kiçik dinamiklərin çata bilmədiyi yerə enibsə, bir az saturasiya əlavə et ki, yuxarı harmonikləri eşidilsin.
Məqsəd əhval yaratmaqdır, hər şeyi yumaq yox. Hər sözü yenə də başa düşmək lazımdır.
Versiyanı yenidən masterlə
Yeni versiyanın öz masteri olmalıdır. Sürət dəyişikliyi tembr balansını sürüşdürür, ona görə orijinal masterin ayarları artıq uyğun gəlmir. Səs ucalığını orijinala yaxın saxla ki, versiyalar arasında keçən dinləyici kəskin sıçrayış eşitməsin. Platformalar faylı çevirəndə təhrif olmasın deyə kifayət qədər ehtiyat da saxla.
Kənarları yoxla. Sped up versiyaya daha qısa giriş lazım ola bilər, sönmə (fade-out) isə orijinaldan götürülməməli, yenidən edilməlidir. Təsdiqləməzdən əvvəl telefon dinamiklərində və ucuz qulaqcıqlarda dinlə. Bu versiyalar məhz orada yaşayır.
Göndərəndə önizləmənin başlanğıcını diqqətlə seç. CULT-da önizləmə klipinin hansı saniyədən başlayacağını yaza bilərsən, sped up versiyada isə insanların gəldiyi an adətən nəqarətdir.
Versiyaları adlandırmaq və buraxmaq
Versiyaları hər yerdə eyni üslubda, aydın adlandır, məsələn, "Şüşə saatlar (Sped Up)" və "Şüşə saatlar (Slowed + Reverb)". Əsas artist adı orijinaldakı ilə tam eyni olsun ki, versiyalar eyni profilə düşsün.
Hər versiya ayrı səs yazısıdır, ona görə öz ISRC kodu olmalıdır. Əsər isə eynidir, buna görə söz və musiqi müəllifləri dəyişmir. Orijinalda icarəyə götürülmüş bit və ya sempl varsa, lisenziyanın yeni versiyaları əhatə etdiyini yoxla, birgə işlədiyin insanlarla da relizdən əvvəl razılaş.
Hər biri real yenilik gətirən bir-iki versiya burax. Bir-birindən az fərqlənən çoxlu sürət variantı dinləyicilərini bölür və platformalara spam kimi görünə bilər.