Sped up ve slowed versiyonlar kolay görünür: hız ayarını çek, dışa aktar, bitti. Bu yüzden de çoğu orijinalin yanında cılız, çamurlu ya da sert duyulur. Kulağa iyi gelen sped up ve slowed versiyonlar yapmak bir iki saatlik gerçek prodüksiyon işi ister ve fark, insanların bu versiyonları en çok dinlediği telefon hoparlörlerinde hemen duyulur.
Ton ve tempo: aslında ne değişiyor
Hızı değiştirmenin iki yolu var ve ikisi farklı duyulur.
- Varispeed. Ses, yanlış devirde dönen bir plak gibi daha hızlı ya da daha yavaş çalar. Tempo ve ton birlikte değişir. Yaklaşık yüzde 6 hızlandırma her şeyi aşağı yukarı bir yarım ton yükseltir. Klasik sped up sesi budur.
- Time-stretch. Tempo değişir, ton olduğu yerde kalır. Daha temiz duyulur, ama büyük oranlarda özellikle vokalde sulu ya da metalik bir doku ekleyebilir.
Ton değiştirmenin gizli bir tarafı da var: formantlar, yani bir sesi belli bir insanın sesi gibi tanınır kılan rezonanslar. Tonu formantları düzeltmeden değiştirdiğinde yükselen bir ses küçülür ve çizgi film karakterine benzer, alçalan bir ses ise devasa ve ağır duyulmaya başlar. Bunun biraz olması bu versiyonların cazibesidir. Fazlası şarkıcıyı başka birine dönüştürür.
Ne kadar değiştirmeli
Doğru bir oran yok. Şarkının enerji (sped up) ya da ağırlık (slowed) kazandığı ama karakterini kaybetmediği noktayı bul. Birkaç seçeneği sadece girişte değil, nakaratta dene ve hem monitörlerde hem kulaklıkta dinle.
Varispeed kullanıyorsan tam bir yarım tona denk gelen bir hız seç. Yarım tonun bir kesri kadar kayma, şarkıyı diğer bütün parçalara göre biraz detone bırakır. Bu, çalma listelerinde, DJ setlerinde ve biri şarkıya eşlik ettiğinde fark edilir. Çoğu zaman küçük bir değişiklik yeterlidir. Orijinalden sadece biraz hızlı bir versiyon, vokalisti çizgi film karakterine çevirmeden taze duyulabilir.
Masterdan değil, stem'lerden başla
Bitmiş masterı hız değişikliğinden geçirdiğinde içine işlenmiş bütün kararlar da hızlanır: limiter, EQ, reverb kuyrukları. Bunun yerine stem'lere ya da miks oturumuna dön. O zaman parçalara ayrı ayrı davranabilirsin:
- Hız değişikliğini enstrümantale ve vokale ayrı uygula ki vokalde formantların ne kadar düzeltileceğini sen seç.
- Seviyeleri yeniden dengele. Sped up versiyonda hi-hat'ler ve tıslamalı sesler öne fırlar. Slowed versiyonda bas ve alt orta frekanslar büyür.
- Efektleri yeniden kontrol et. Orijinal tempoya göre ayarlanmış delay süreleri artık vuruşa oturmaz, reverb'lerin uzunluğu da değişir.
Diyelim ki Bora Tan, "Cam Saatler" baladının üç yarım ton yukarı bir sped up versiyonunu yapıyor. Masterdan alındığında vokal sıkışmış gibi duyuluyor. Stem'lerden çalışınca enstrümantalde klasik varispeed'i koruyor, vokale hafif formant düzeltmesi uyguluyor ve hi-hat'leri yumuşatıyor. Versiyon enerjisini koruyor, şarkıcı da hâlâ Bora gibi duyuluyor.
Çamura bulanmadan slowed ve reverb
Şarkıyı yavaşlattığında her şey aşağı iner. Kick ve bas, telefon hoparlörlerinin zar zor verdiği frekanslara doğru kayar, alt orta frekanslar birikir, ziller parıltısını kaybeder. Üstüne büyük bir reverb ekle, bütün miks sise döner.
- Reverb'ü bütün mastera değil, ayrı bir send kanalına koy ki onu şekillendirebilesin.
- Reverb dönüşünden alt frekansları kes ki kuyruk basın üstünü örtmesin.
- Biraz pre-delay kullan ki kelimeler reverb açılmadan önce duyulsun.
- Reverb vokalin altında kısılsın, aralarda yeniden kabarsın.
- Enstrümantalde alt ortaları temizle. Bas küçük hoparlörlerin ulaşamadığı yere indiyse biraz saturasyon ekle ki üst harmonikleri duyulmaya devam etsin.
Amaç bir ruh hali yaratmak, her şeyi yıkamak değil. Her kelimeyi yine anlayabilmelisin.
Versiyonu yeniden masterla
Yeni bir versiyonun kendi masterı olmalı. Hız değişikliği ton dengesini kaydırır, bu yüzden orijinal masterın ayarları artık uymaz. Ses yüksekliğini orijinale yakın tut ki versiyonlar arasında geçen dinleyici büyük bir sıçrama duymasın. Platformlar dosyayı dönüştürürken bozulma olmasın diye yeterli pay da bırak.
Başı ve sonu kontrol et. Sped up versiyonun daha kısa bir girişe ihtiyacı olabilir, fade-out da orijinalden devralınmamalı, yeniden yapılmalı. Onaylamadan önce telefon hoparlöründe ve ucuz kulaklıklarda dinle. Bu versiyonlar tam olarak orada yaşar.
Gönderirken önizleme başlangıcını dikkatle seç. CULT'ta önizleme klibinin hangi saniyeden başlayacağını girebilirsin ve sped up bir versiyonda insanların asıl aradığı an genelde nakarattır.
Versiyonları adlandırmak ve yayınlamak
Versiyonlara her yerde aynı üslupla, net isimler ver: örneğin "Cam Saatler (Sped Up)" ve "Cam Saatler (Slowed + Reverb)". Ana sanatçı adı orijinaldekiyle birebir aynı olsun ki versiyonlar aynı profile düşsün.
Her versiyon ayrı bir kayıttır, bu yüzden kendi ISRC kodu olmalıdır. Eser ise aynı, dolayısıyla söz ve müzik yazarları değişmez. Orijinalde kiralık bir beat ya da sample varsa lisansının yeni versiyonları kapsadığını kontrol et, ortak çalıştığın kişilerle de yayından önce anlaş.
Her biri gerçekten yeni bir şey katan bir ya da iki versiyon yayınla. Birbirinden zor ayırt edilen bir yığın hız varyasyonu dinleyicilerini böler ve platformlara spam gibi görünebilir.