Ton ve tempo çoğu zaman tesadüfen belirlenir: prodüktör beat'e klavyede eline yatan tonda başlamıştır, tempo da bir referans şarkıdan gelmiştir. Final vokal kaydedildikten sonra ikisini de değiştirmek zordur. Kaba bir demo üzerinde yarım saatlik bir deneme, seni hep biraz ulaşılmaz kalan bir nakarattan ya da her söylediğinde aceleye gelen bir kıtadan kurtarabilir.
Ton sesten başlar
Vokalli bir şarkıda ton büyük ölçüde bir ses aralığı meselesidir. Her şeyden önce şarkıcı için iki nota bul:
- net ve gerçek bir tınıyla söyleyebildiği en pes nota, nefesli bir mırıltı değil
- tam sesle, zorlanmadan çıkabildiği en tiz nota, bir kez sıkıp çıkarabildiği son sınır değil
Sonra melodinin en tiz ve en pes notalarını bul. Zirve genelde nakaratta ya da son yükselişte olur. Şarkıyı bu zirve rahat aralığın üst sınırının biraz altında kalacak şekilde yerleştir. Stüdyoda on kayıt alabilirsin. Sahnede ise yorgun, heyecanlı ve sıcak bir salonda tek şansın vardır; stüdyoda cesur görünen ton üçüncü konserde işkenceye dönüşür.
Bazen biraz zorlanma zaten amaçtır. Emek verilerek çıkan bir doruk, rahat söylenenden daha etkileyici olabilir. Yeter ki bu bir tesadüf değil, bir tercih olsun.
Düetlerde iki sesin de kendi partisinde rahat ettiği tonu ara. Böyle tek bir ton yoksa şarkıcılardan birini ikinci sese ya da bir oktav farka almayı, veya bölümler arasında ton değiştirmeyi dene.
Ton ruh halini değiştirir mi
Majör ya da minör olması, hangi tonu seçtiğinden çok daha önemlidir. Modern çalgılarda aynı şarkı re'de ya da mi'de neredeyse aynı şarkı gibi duyulur; fark daha çok sesin ve çalgıların hangi bölgeye düştüğünden gelir, biraz daha parlak ya da biraz daha koyu.
Değişen asıl şey çalgıların tepkisidir. Gitar şarkıları çoğu zaman boş tellerin çınladığı tonlarda yaşar. Bağlama, ud ya da kanun gibi çalgıların da en iyi tınladıkları düzenler ve perdeler vardır. Canlı bir müzisyen çağırıyorsan, düzenlemeyi kesinleştirmeden önce çalgısına hangi tonların uyduğunu sor. Melodi Hicaz ya da Uşşak gibi bir makama dayanıyorsa, ton seçimi aynı zamanda o makamın karakteristik seslerinin şarkıcıda ve çalgılarda nereye düştüğü sorusudur.
Tempo: enerji, tür ve sözler
Türlerin kabaca tempo bölgeleri vardır. House müzik genelde dakikada 120'lerin ortası civarında vuruşla ilerler, birçok hip-hop beat'i ya ağır ya da iki kat hızlı hissedilir, baladlar ise acele etmez. Bu bölgeler DJ'ler ve çalma listeleri için faydalıdır ama kural değil, alışkanlıktır.
Daha önemlisi histir. Aynı tempo davullara göre yavaş da hızlı da hissedilebilir. Yarım zamanlı bir groove'la çalınan 140 BPM'lik bir beat 70 gibi hissedilir. Bu yüzden tempoları karşılaştırırken yalnızca sayıyı değil, şarkının nasıl hareket ettiğini karşılaştır.
Sözlerin de payı var. Türkçede "unutamıyorum", "görüşemeyeceğiz" gibi uzun kelimeler çoktur ve her hecenin yerine oturması için zaman gerekir. Tempo birkaç vuruş fazla olursa böyle kelimeler birbirine karışır. Şarkıcı sürekli nefessiz kalıyorsa ya da dinleyici sözleri seçemiyorsa sorun çoğu zaman şarkıcıda değil, tempodadır.
Dans için yazıyorsan tempo, insanların o türde gerçekten yaptığı dansa uymalıdır. Roman havası gibi dokuz sekizlik aksak ritimlerde temponun biraz kayması bile dansın karakterini değiştirir. Benzer şarkılarla dans eden insanları izle ve say.
Karar vermeden önce dene
Demoda deneme kısa sürer:
- Sevdiğin iki üç referans şarkının temposunu dokunarak ölç ve seninkine hangisinin uyduğunu not et.
- Planladığın tempoda, bir de birkaç BPM hızlı ve yavaşta kaba bir vokal kaydet. Hemen değil, ertesi gün dinle.
- Ton için nakaratı planladığından yarım ya da bir ton tiz ve pes söyle. Zirvenin güçlü ama sıkışmamış duyulduğu versiyonu seç.
- Kimse final bir şey kaydetmeden önce seçilen tonu ve tempoyu seans notlarına ve dosya adına yaz.
Bitmiş bir vokali bir iki yarım sesten fazla kaydırmak genelde doğal durmaz, çünkü sesin karakteri de onunla birlikte değişir. Deneme için bu sorun değil. Yayın için final tonda yeniden kaydet. Programlanmış partiler kolayca taşınır, kaydedilmiş çalgıları ve sample'ları ise yeniden çalmak ya da işlemek gerekebilir.
Mina Eren bunu pahalı bir yoldan öğrendi. Prodüktörü "Kuzey Yolu"nu belli bir tondaki bir sample üzerine kurmuştu; Mina ise nakaratın zirvesinin zorlandığını fark edene kadar bütün vokalleri kaydetmişti. Şarkıyı bir tam ton indirmek, sample partisini yeniden çalmak ve vokalleri baştan kaydetmek demekti. Başta iki dakikalık kaba bir deneme bunu yakalardı.
Ton değişimi, konserler ve yeni versiyonlar
Son nakaratta tonun yükselmesi şarkıyı havaya kaldırabilir ama bu güçlü bir baharattır. Şarkının gerçekten yeni bir seviyeye ihtiyacı olduğunda kullan, alışkanlıktan değil.
Konserde bir şarkıyı yarım ton indirmek olağandır ve kimse itiraz etmez; yeter ki grup ya da altyapılar buna hazır olsun. Sped up versiyonlarda tempoyla birlikte perdenin de yükseldiğini unutma; yani böyle bir remiks fiilen yeni bir tonda yaşar. Orijinal tonu ve tempoyu notlarında sakla; remiks yapanlar, stüdyo müzisyenleri ve konser altyapılarını hazırlayanlar sana teşekkür edecek.