Müqavilələrdə və söhbətlərdə dörd söz tez-tez qarışdırılır: artist, leybl, distribyutor, naşir. Biri "leyblim var" deyir, amma əslində distribyutordan istifadə edir. Başqası "naşirlə işləyirəm" deyir, amma söhbət leybldən gedir. Kimin nə iş gördüyünü bilmək həm müqavilə imzalayanda, həm də pulun haradan gəldiyini anlamaqda kömək edir.
İki məhsul, iki zəncir
Çıxan hər mahnı əslində iki şeydir. Birincisi səs yazısıdır, yəni master: konkret ifa, konkret yazı. İkincisi kompozisiyadır: melodiya və sözlər, kim oxumasından asılı olmayaraq. Hər birinin öz sahibləri, öz iştirakçıları və öz pul yolu var. Rolları anlamaq üçün hər dəfə soruş: bu insan səs yazısı ilə, yoxsa kompozisiya ilə məşğuldur?
Kim nə iş görür: rollar bir-bir
Artist
Artist mahnını ifa edən və çox vaxt yaradan insandır. Eyni adam həm müğənni, həm söz müəllifi, həm bəstəkar, həm də prodüser ola bilər. Bu zaman o, hər iki zəncirdə iştirak edir: ifaçı kimi səs yazısında, müəllif kimi kompozisiyada.
Səs yazısını öz pulunla və öz imkanlarınla hazırlamısansa, adətən onun sahibi sənsən. Mahnını başqaları ilə birgə yazmısansa, kompozisiya ortaq müəlliflər arasında bölünür. Bu payları relizdən əvvəl razılaşdırmaq lazımdır.
Leybl
Leybl səs yazısı tərəfində işləyir. Klassik modeldə leybl yazıya, kliplərə, tanıtıma pul qoyur, bəzən artistə avans verir. Bunun əvəzində səs yazısının sahibi olur və ya onu müəyyən müddətə lisenziya ilə alır, master gəlirindən də böyük pay götürür.
Leybl həm də relizi planlayır, mediaya və pleylist redaktorlarına çatdırır, komanda toplayır. Leyblər müxtəlifdir: böyük şirkətlər, kiçik müstəqil leyblər, bir də artistin öz adını leybl adı kimi istifadə etdiyi hallar. Sonuncu halda sən özün leyblsən: investor da, menecer də, qərar verən də sənsən.
Distribyutor
Distribyutor səs yazısını və metadatanı platformalara çatdırır, platformalardan master gəlirini toplayır və hesabatlarla birlikdə sənə ötürür. Distribusiya müqaviləsində o, musiqinin sahibinə çevrilmir. Məsələn, CULT distribyutordur: hüquqlar artistdə qalır, CULT isə relizi yoxlayıb distribusiya tərəfdaşları vasitəsilə platformalara göndərir.
Distribyutor və paketə görə əlavə xidmətlər də ola bilər: YouTube Content ID, redaksiya pleylistlərinə təqdimat və s. Amma əsas iş dəyişmir: çatdırmaq, toplamaq, hesabat vermək.
Naşir
Musiqi naşiri kompozisiya tərəfində işləyir. O, sənin mahnılarını dünyanın müxtəlif yerlərindəki müəllif hüquqları cəmiyyətlərində qeydiyyatdan keçirir, müəllif qonorarlarını toplayır, onları film, reklam və digər artistlər üçün təklif edir. Bunun əvəzində naşirlik gəlirindən pay alır.
Müəllif hüquqları cəmiyyəti isə ayrıca qurumdur: radio, televiziya, konsert məkanları və digər istifadəçilərdən kompozisiyaların ictimai ifasına görə ödəniş toplayır və qeydiyyatda olan müəlliflərə və naşirlərə paylayır. Naşir olmadan da cəmiyyətdə müəllif kimi qeydiyyatdan keçmək olar.
Digər rollar qısaca
- Menecer. Karyeraya strategiya baxımından rəhbərlik edir, danışıqlarda iştirak edir, adətən gəlirdən faiz alır.
- Konsert agenti. Konsertlər və çıxışlar tapır, şərtləri razılaşdırır.
- Prodüser. Səs yazısını yaradır, bəzən haqqı ilə yanaşı master gəlirindən də pay alır.
Pul ümumilikdə necə axır
Sadələşdirilmiş şəkildə iki yol var:
- Səs yazısı. Dinləyici və reklamçı platformaya ödəyir, platforma master payını distribyutora və ya leybla göndərir. Leybl varsa, artist öz payını müqaviləyə görə leybldən alır. Leybl yoxdursa, distribyutordan birbaşa sənə gəlir.
- Kompozisiya. Platformalar, radio, məkanlar müəllif payını cəmiyyətlərə və digər müəllif hüququ qurumlarına ödəyir. Oradan pul naşirə, naşirdən müəllifə gedir. Naşir yoxdursa, cəmiyyətdə qeydiyyatda olan müəllif payını birbaşa alır.
Faizlər müqavilədən, ölkədən və platformadan asılıdır. Ona görə hər müqavilədə dəqiq rəqəmləri yazılı şəkildə gör.
Müstəqil artist bu xəritədə harada durur
Müstəqil artist adətən eyni anda həm artist, həm leybldir. Distribyutordan istifadə edir, kompozisiya tərəfində isə özü müəllif kimi cəmiyyətdə qeydiyyatdan keçir. Bu, işin ən sadə və ən çox nəzarət saxlayan forması.
Uydurma misal: Lalə Nova mahnılarını evdə yazır, distribyutor vasitəsilə buraxır və müəllif kimi cəmiyyətdə qeydiyyatdadır. Bir gün bir leybl ona müqavilə təklif edir. İmzalamazdan əvvəl o, bir neçə sual verir:
- Səs yazılarının sahibi kim olacaq və nə qədər müddətə?
- Hansı ölkələr və hansı hüquqlar müqaviləyə daxildir?
- Gəlirin neçə faizi mənə qalır və avans hansı xərclərdən çıxılır?
- Hesabatları nə vaxt və hansı formada alacağam?
Bu suallara aydın cavab ala bilmirsənsə, imzalamağa tələsmə.