Mahnın ictimai yerdə hər dəfə səsləndikdə kimsə onun müəlliflərinə kiçik bir məbləğ borclu olur. Radio stansiyası, fon musiqisi çalan kafe, festival səhnəsi, onlayn servis: bunların hamısı ictimai ifadır və onlar üçün ödənən pula ifa qonorarı deyilir. Bu pul distribyutor vasitəsilə gəlmir və bir çox müstəqil müəllif onu sadəcə necə yığıldığını bilmədiyi üçün heç vaxt almır.
Nə ictimai ifa sayılır
Fikir köhnə və sadədir. Evdə musiqi dinləmək şəxsi işdir. Musiqini ictimaiyyət üçün səsləndirmək və ya efirlə ona ötürmək isə ayrıca istifadədir və mahnının müəlliflərinin bunun üçün haqq almaq hüququ var. Praktikada bura bunlar daxildir:
- Yayım. Radio və televiziya kanalları, onların onlayn yayımı da daxil olmaqla.
- Məkanlar və bizneslər. Restoranlar, mağazalar, idman zalları, otellər, klublar, musiqinin mühitin bir hissəsi olduğu hər yer.
- Canlı ifa. Sənin öz konsertin də sayılır, toyda sənin mahnını ifa edən başqa musiqiçi də.
- Onlayn. Bir çox ölkədə stream və video platformalarının musiqiyə ödədiyi pulun bir hissəsi ifa və ya "ictimaiyyətə çatdırma" kimi qəbul edilir və müəllif hüquqları cəmiyyətləri tərəfindən lisenziyalaşdırılır.
Bu qonorar mahnının özünə, yəni melodiyaya və sözlərə aiddir. Onu bəstəkarlar, söz müəllifləri və onların naşirləri alır. Səs yazısı da radiodan və məkanlardan qazanır, amma bu başqa hüquqdur, adətən əlaqəli hüquqlar adlanır və onun öz təşkilatları var.
İfa qonorarını kim ödəyir, kim yığır
Radio stansiyası efirə verdiyi hər mahnının müəllifi ilə ayrıca danışıq apara bilməz. Ona görə bu işi toplu şəkildə müəllif hüquqları cəmiyyətləri görür. Stansiya, məkan və ya konsert təşkilatçısı cəmiyyətdən lisenziya alır və haqq ödəyir. Çox vaxt bu, bütün repertuarı əhatə edən ümumi lisenziya olur. Sonra cəmiyyət kimin mahnılarının istifadə olunduğunu müəyyən edir və pulu üzvləri arasında bölür.
"Kimin mahnıları" sualının cavabı istifadə növündən asılıdır. Radio və televiziya adətən efir siyahılarını göndərir və ya monitorinq olunur. Konsertlər mahnı-mahnı bildirilə bilər. Mağazalardakı fon musiqisi isə çox vaxt seçmə yoxlamalar və musiqi təchizatçılarının məlumatları əsasında bölünür, ona görə çox kiçik istifadələr heç vaxt ayrıca sənin adına tapılmaya bilər. Qaydalar ölkədən ölkəyə dəyişir, buna görə öz cəmiyyətinin hər gəlir növünü necə payladığını oxu.
Ən vacib məqam: cəmiyyət sənə yalnız onun üzvü olsan və mahnıların orada qeydiyyatda olsa ödəyə bilər. Distribyutor səs yazısı tərəfi ilə məşğul olur. Müəllifin ifa gəliri isə başqa yolla gəlir.
Konsertlər: setlist də puldur
Müstəqil artistlərin ən çox itirdiyi hissə budur. Lisenziyası olan məkanda və ya festivalda çıxış edəndə təşkilatçı və ya məkan ifa olunan musiqi üçün cəmiyyətə ödəyir. Cəmiyyətə hansı mahnıların səsləndiyini heç kim bildirməsə, həmin pul əldəki məlumatlara görə bölünür və bu, adətən onsuz da tanınan mahnıların xeyrinə olur.
Bir çox cəmiyyət üzvlərinə konsertdən sonra setlist, yəni ifa olunan mahnıların siyahısını təqdim etməyə imkan verir. Müddətlər və formatlar fərqlidir, bəziləri yalnız lisenziyalı məkanlardakı çıxışları qəbul edir. Ona görə qaydaları bir dəfə öyrən və sonra bunu vərdişə çevir. Hər çıxışdan sonra sadə qeyd apar:
- tarix, məkan və şəhər
- təşkilatçının adı
- ifa olunan bütün mahnılar, sıra ilə
- proqramdakı cover mahnıların müəllifləri
Tutaq ki, Lalə Nova Bakıda bir klubda on iki mahnı oxuyur, onlardan səkkizi özünündür. Setlisti təqdim etsə, həmin səkkiz mahnının o gecə üçün ödənilmə şansı yaranır. Təqdim etməsə, demək olar ki, ödənilməyəcək. Proqramdakı cover mahnılar isə öz müəlliflərinə qazandırır, ona yox. Bu ədalətlidir və həm də onları düzgün yazmaq üçün yaxşı səbəbdir.
Stream və onlayn ifa
Onlayn tərəfdə mənzərə bir az daha texnikidir. Bir çox ölkədə platformalar musiqiyə ayırdığı pulun bir hissəsini distribyutorlar və leybllər vasitəsilə səs yazısının sahiblərinə, digər hissəsini isə cəmiyyətlər və naşirlər vasitəsilə mahnının sahiblərinə ödəyir. Mahnı payının bir hissəsi ifa gəliri kimi hesablanır.
Bunun sənin üçün iki mənası var. Birincisi, distribyutorun hesabatı səs yazısı tərəfini göstərir. Məsələn, CULT panelində hər hesabat dövrü üzrə platformalar və ölkələr üzrə streamləri görürsən. Bu, səs yazısının gəliridir, müəllifin ifa payı isə başqa zəncirlə ödənilir. İkincisi, cəmiyyət stream olunan səs yazısını sənin qeydiyyatdakı mahnınla tutuşdurmalıdır. Bu, ad hər yerdə eyni olanda, müəlliflər eyni cür yazılanda və cəmiyyət icazə verirsə, hər səs yazısının ISRC kodu əsərin qeydiyyatına əlavə olunanda ən yaxşı işləyir.
Mahnını səslənməzdən əvvəl qeydiyyata sal
Mahnı bitən və paylar razılaşdırılan kimi, ideal halda relizdən əvvəl, onu qeydiyyata sal. Qeydiyyat adətən bunları soruşur:
- relizdə necə yazılıbsa, eynilə həmin ad, üstəlik alternativ adlar və yazılışlar
- bütün müəlliflər və onların payları
- varsa, naşir
- əsərə bağlı səs yazıları, çox vaxt ISRC ilə
Başqa cəmiyyətin üzvü olan biri ilə birgə yazırsansa, hər biriniz öz payını öz cəmiyyətində qeydiyyata salır və payların cəmi düz gəlməlidir. Onları ilk ödəniş gələndən sonra yox, relizdən əvvəl yazılı razılaşdırın.
Pul adətən harada itir
- mahnı heç vaxt qeydiyyata salınmayıb
- setlistdəki və ya radio siyahısındakı ad qeydiyyatdakı adla üst-üstə düşmür, məsələn, bir yerdə kiril, digər yerdə latın hərfləri ilə yazılıb
- həmmüəlliflərdən biri heç bir cəmiyyətin üzvü deyil və onun payı sahibsiz qalır
- konsertlər olur, amma setlistlər heç vaxt göndərilmir
- artist elə bilir ki, hər şeyi distribyutor yığır
Bunların heç birini düzəltmək çox vaxt aparmır. Qeydiyyata ayrılan bir saat və hər çıxışı qeyd etmək vərdişi ifa gəlirinə tək bir radio efirindən daha çox fayda verəcək.