Tanınmış mahnıların çoxunu onları heç vaxt oxumayan insanlar yazıb. Söz və ya musiqi müəllifinə pul ödəmək bu sahənin adi hissəsidir, gizlədiləsi sirr deyil. Problem "mahnını almışam" ifadəsi artist üçün bir şey, müəllif üçün isə başqa şey demək olanda başlayır. Bu yazı mahnı almağın və ya onu gizli müəllifə yazdırmağın əslində nə demək olduğu və səsyazmadan əvvəl nəyi razılaşdırmalı olduğun haqqındadır.
"Mahnı almaq" nə demək ola bilər
Mahnının iki qatı var. Kompozisiya melodiya və sözlərdir. Səs yazısı, yəni master isə buraxdığın konkret audiodur. Müəllifə pul ödəyəndə adətən kompozisiya barədə razılaşırsan və bu razılaşma bir neçə formada ola bilər:
- Yazıb buraxmaq icazəsi. Mahnını yazdırmaq və öz versiyanı buraxmaq hüququ alırsan, çox vaxt eksklüziv şəkildə. Müəllif müəllif olaraq qalır və müəllif gəlirini saxlayır.
- Aranjimanı ilə birlikdə mahnı. Müəllif həm də demo və ya hazır instrumental verir. Onda səs yazısı ilə bağlı da aydınlıq lazımdır: bit kimindir, onu olduğu kimi işlədə bilərsənmi.
- Hüquqların ötürülməsi. Müəllif kompozisiya üzərindəki əmlak hüquqlarının bir hissəsini və ya hamısını sənə verir. Bir çox ölkədə, xüsusən kontinental hüquq ənənəsinə əsaslanan ölkələrdə, müəllif kimi tanınmaq hüququ ümumiyyətlə satılmır, qalan hər şey ötürülsə belə.
Eksklüzivlik ayrıca bənd tələb edir. Müəllif eyni mahnını başqa artistə də təklif edə bilərmi? Nə müddətə? Eyni anda iki müğənniyə "satılmış" mahnı düşündüyündən daha tez-tez rast gəlinən problemdir.
Gizli müəllif və müəllif qeydləri
Gizli müəllif (ghostwriter) mahnının müəllifi kimi ictimaiyyətə təqdim olunmayan insandır. Onunla razılaşa bilərsən ki, mahnı haqqında danışmasın, onu paylaşmasın, tanıtımda görünməsin. Bu, iki tərəf arasında şəxsi razılaşmadır.
Rəsmi qeydlər isə başqa məsələdir. Relizin metadatasındakı müəllif xanaları və müəllif hüquqları cəmiyyətlərindəki qeydiyyat müəllif qonorarının hara gedəcəyini müəyyən edir. Əsl müəllif orada yoxdursa, bu pul ya yanlış adama gedir, ya da bir yerdə ilişib qalır. Səhv adətən illər sonra, mahnı nəhayət gəlir gətirməyə başlayanda üzə çıxır. Bir çox platforma da müəlliflərin səhnə adını yox, tam rəsmi adını istəyir.
Praktik orta yol belədir: relizdə artist sənsən, müəllif isə müəllif xanalarında və qeydiyyatlarda düzgün göstərilir, heç kəs bundan ictimai hekayə düzəltmir. Onsuz da dinləyicilərin çoxu müəlliflər siyahısını heç açmır.
Müqavilədə nə yazılmalıdır
Müəllif dostun olsa belə, razılaşmanı yazıya köçür. Hər iki tərəfin imzaladığı bir səhifəlik sənəd istənilən uzun söhbətdən yaxşıdır. Bu bəndləri əhatə et:
- Mahnı. Adı, əlavə edilmiş sözlər və demo fayl, söhbətin hansı mahnıdan getdiyinə şübhə qalmasın.
- Nə alırsan. Yazıb buraxmaq hüququ, eksklüziv olub-olmaması, hansı ərazi və nə qədər müddət üçün, yaxud hüquqların ötürülməsi.
- Pul. Birdəfəlik ödəniş, avans, gəlirdən pay və ya bunların qarışığı. Nə vaxt və necə ödənilir.
- Müəllif payı. Müəllif öz qonorarını saxlayırmı, mahnının bir hissəsini sən də yazmısansa, bölgü necədir.
- Müəllifin adı. Metadatada və qeydiyyatlarda müəllif necə göstəriləcək: rəsmi adı ilə, yoxsa təxəllüslə.
- Dəyişikliklər. Sözləri və ya melodiyanı dəyişə bilərsənmi, dəyişiklik səni həmmüəllif edirmi.
- Zəmanətlər. Müəllif təsdiqləyir ki, mahnı orijinaldır, köçürülməyib və başqasına verilməyib.
Tarix qoy, ikiniz də imzalayın, nüsxəsini saxla. Böyük razılaşmalarda yerli müəllif hüququnu bilən hüquqşünasla bir saat danışmağa dəyər.
Müəllif adı və müəllif payı
Çıxmış mahnının gəliri iki yolla hərəkət edir. Səs yazısının gəliri master sahibinə gedir: prodakşnı sən ödəmisənsə, çox vaxt sənə. Kompozisiyanın gəliri, məsələn ictimai ifa və mexaniki qonorarlar isə müəllif hüquqları cəmiyyətləri və nəşriyyatlar vasitəsilə müəlliflərə çatır.
Pul ödəmək müəllifi bu ikinci yoldan avtomatik çıxarmır. Razılaşmada başqa cür yazılmayıbsa və ya yerli qanun buna yol vermirsə, müəllif öz payını saxlayır. Bu, ədalətlidir: sən işə görə ödəmisən, o isə müəllifliyini saxlayır.
Bir neçə sözü dəyişmək səni həmmüəllif etmir. Bəndi və ya melodiyanı yenidən yazırsansa, reliz çıxmazdan əvvəl bölgü barədə razılaş və bunu yaz. Tutaq ki, Nərmin Sahil "Şüşə ev" mahnısını müəllif Tural Qayadan alır və ikinci bəndi özü yenidən yazır. Onlar bölgünü yazılı razılaşdırır, qeydiyyatı da eyni cür edirlər və sonradan heç kəs mübahisə etmir.
Ödəməzdən əvvəl həyəcan siqnalları
- Müəllif mahnının orijinal olduğunu və başqasına satılmadığını yazılı təsdiqləmək istəmir.
- Demo məşhur bir mahnıya şübhəli dərəcədə oxşayır. Mahnını buraxan sənsən, risk də sənin üzərindədir.
- Heç bir qaralama, layihə faylı, mahnının nə vaxt yarandığını göstərən heç nə yoxdur.
- Sözlər və ya melodiya süni intellekt alətləri ilə hazırlanıb, müəllif isə bununla hansı hüquqların gəldiyini izah edə bilmir.
- Razılaşma yalnız nağd puldur, ortada bir vərəq də yoxdur.
Relizi distribyutora göndərəndə orada olan hər şeyin sahibi olduğunu və ya icazən olduğunu təsdiqləyirsən. Müəlliflə aydın, imzalanmış razılaşma bir gün kimsə soruşsa, əlində ola biləcək ən sadə sübutdur.