Mahnı hazırdır, vokal yazılıb, bit də yerindədir, amma canlı tar, skripka partiyası və ya iki bek-vokal lazımdır. Musiqiçi bir neçə saatlığa studiyaya gəlir, partiyasını gözəl çalır və tamamilə haqlı sual verir: mənə necə ödəyəcəksən? Sessiya musiqiçisinə ödəniş adətən iki yolla olur: birdəfəlik honorar və ya gəlirdən pay. İkisi də işləyir, təki razılığı ilk hesabatdan sonra yox, relizdən əvvəl edəsən.
Birdəfəlik honorar: sessiya işinin adi yolu
Sessiya işinin çoxu honorarla ödənilir. Musiqiçiyə vaxtına və ifasına görə pul verirsən: mahnı başına, saatla və ya günlük. Yazılan partiya sənin səsyazının, yəni masterin bir hissəsinə çevrilir və musiqiçi sonradan bu relizin stream gəlirindən pay almır.
Honorar işi sadələşdirir. Xərci əvvəlcədən bilirsən, illərlə hesab aparmaq lazım gəlmir, heç kim səndən hesabat gözləmir. Musiqiçi üçün də bu, gələcək vədi yox, bu günün pulu deməkdir. Pulu nağd versən də, kartla köçürsən də, izini saxla: qəbz, bank köçürməsi və ya ödənişi təsdiqləyən sadə yazışma illər sonra da işə yarayır.
Sessiyadan əvvəl sonradan mübahisə yaradan təfərrüatları dəqiqləşdir:
- konkret nə yazılır: bir partiya, bir neçə dubl, alternativ variantlar
- məşq, yol xərci və düzəliş üçün ikinci sessiya razılaşdırılan məbləğə daxildirmi
- pul nə vaxt ödənilir: elə həmin gün, yoxsa razılaşdırılmış müddət ərzində
- musiqiçi treki öz işlərindən nümunə kimi göstərə bilərmi
Gəlirdən pay nə vaxt daha məntiqlidir
Bəzən pay daha ədalətli olur. Musiqiçi muzdlu ifaçıdan çox qrup üzvünə bənzəyir, onun partiyası dinləyicinin yadında qalan əsas hissədir, ya da sadəcə normal honorar verə bilmirsən və o gözləməyə razıdır.
Pay öhdəlik gətirir. Faizi, onun nədən hesablandığını (məsələn, distribyutorun payı çıxılandan sonra masterdən sənə qalan xalis gəlirdən), nə qədər tez-tez ödəyəcəyini və rəqəmləri necə göstərəcəyini yazmalısan. Kiçik məbləğin kiçik payı asanlıqla unudulur, unudulan ödənişlər isə dostluqları pozur. Bu yolu seçsən, sabit qrafik qoy, məsələn ildə iki dəfə, və məbləğ cüzi olsa belə qısa hesabat göndər.
Orta yol da var: sessiya günü daha kiçik honorar, üstəlik təvazökar pay. Bu, zəhmətə hörmətdir, həm də hələ heç nə qazanmamış relizin üzərinə bütün xərci yükləmir.
Razılaşmada nə yazılmalıdır
Uzun sənəd lazım deyil. Müstəqil reliz üçün hər iki tərəfin imzaladığı bir-iki səhifə adətən kifayət edir. İçində bunlar olsun:
- Tərəflərin adları, mahnının adı və sessiyanın tarixi.
- Musiqiçinin nə ifa etdiyi: alət və ya vokal partiyası.
- Ödəniş: honorarın məbləği və ya pay, nə vaxt və necə ödənildiyi.
- Səsyazısının kimə məxsus olduğu. Adətən sessiyanın pulunu ödəyənə, yəni sənə.
- İfadan mahnının getdiyi hər yerdə istifadəyə razılıq: stream platformaları, video, sosial şəbəkələr, konsertdə fonoqram, film və reklam üçün lisenziya.
- Musiqiçinin kreditlərdə necə yazılacağı.
Fərz edək, Lalə Nova "Kağız gəmilər" sinqlı üçün violonçelçi Rauf Dağlını dəvət edir. Honorar həmin həftə ödənilir, Rauf kreditlərdə violonçel ifaçısı kimi göstərilir, səsyazısı isə Laləyə məxsusdur. İki il sonra qısametrajlı bir film treki lisenziya ilə istifadə etmək istəyir. Razılaşmada beşinci bənd olduğuna görə Lalə Raufu axtarıb icazə almadan "hə" deyə bilir.
Partiyanı çalıb, yoxsa yazıb?
Mübahisələrin çoxu buradan başlayır. Sənin yazdığın partiyanı çalmaq ifaçılıqdır. Mahnının hook-una çevrilən melodiyanı tapmaq və ya bir bənd söz yazmaq isə artıq müəlliflikdir. Müəlliflik kompozisiyaya bağlıdır, kompozisiya da masterdən ayrıca öz gəlirini qazanır.
İfaya görə verilən honorar müəllifliyi avtomatik həll etmir. Mahnının simasını yaradan rifi sessiyaya gələn kamançaçı tapıbsa, bunu açıq danışın və ona müəllif payı düşüb-düşmədiyinə birlikdə qərar verin. Sonra mahnını razılaşdırılmış paylarla qeydiyyatdan keçir. Bunu elə həmin axşam həll etmək mahnı tutandan sonra mübahisə etməkdən qat-qat asandır.
Kreditlər və əlaqəli hüquqlar
Hər sessiya musiqiçisini relizin metadatasında rolu ilə yaz: "gitara", "bek-vokal", "tar". Distribyutora göndərəndə kreditlər doldurduğun məlumatların bir hissəsidir, CULT portalında da onlar artist məlumatları ilə birlikdə əlavə olunur. Düzgün kredit musiqiçiyə yeni iş tapmağa kömək edir və səsyazısının tarixçəsini dürüst saxlayır.
İfaçıların öz hüquqları da ola bilər. Bir çox ölkədə səsyazısında çalan və ya oxuyan şəxs radio efirinə və ictimai ifaya görə kollektiv idarəetmə təşkilatı vasitəsilə əlaqəli hüquqlar üzrə gəlir ala bilər. Bu gəlir sənin ödədiyin puldan asılı deyil. Sessiya honorarı bu hüququ mütləq ləğv etmir, bəzi ölkələrdə ondan ümumiyyətlə imtina etmək mümkün deyil. Musiqiçiyə ifasını qeydiyyatdan keçirməyə mane olma və bunun sənin ölkəndə necə işlədiyini yoxla.