Günorta dörd nəfər studiyaya girir. Gecə yarısı artıq mahnı var: biri sözlərin çoxunu yazıb, biri nəqarətin melodiyasını tapıb, prodüser biti və akkordları qurub, dördüncüsü isə adı təklif edib. Heç kim heç nəyi kağıza köçürməyib. Üç ay sonra mahnı yaxşı gedir və hər kəs o günü bir az fərqli xatırlayır. Bəs studiyada yazılan mahnı kimindir?
Bir sessiya, iki ayrı əsər
Yazılmış mahnı əslində iki ayrı əsərdir və hər birində sahiblik fərqli işləyir.
- Kompozisiya mahnının özüdür: melodiya, sözlər və onu tanınan edən musiqi ideyaları. O, mahnını yazan insanlara, yəni müəlliflərə məxsusdur.
- Master həmin gün edilmiş konkret səs yazısıdır. Yazılı şəkildə başqa cür razılaşmamısınızsa, adətən yazını təşkil edən və xərcini ödəyən tərəfə məxsus olur.
Deməli, "mahnı kimindir" sualı əslində iki sualdır. Otaqdakı dörd nəfər kompozisiyanı bölüşə bilər, master isə razılaşmadan asılı olaraq studiyanı sifariş edən artistə, prodüserə və ya leyblə aid olar. Qanunlar ölkədən ölkəyə fərqlənir, ona görə bunu hüquqi məsləhət yox, ümumi təcrübə kimi qəbul et. Ortada çox şey varsa, hüquqşünasla danış.
Kim müəllif sayılır
Əksər ölkələrdə müəllif mahnıya orijinal yaradıcı material qatan şəxsdir. Praktikada belədir:
- Sözləri və ya onların bir hissəsini yazmısansa, müəllifsən.
- Melodiyanı və ya onun seçilən hissəsini, o cümlədən oxunan və ya çalınan hooku yaratmaq da adətən müəlliflik sayılır.
- Biti, akkord ardıcıllığını və ya mahnını tanıdan instrumental hooku yaradan prodüser çox vaxt musiqinin həmmüəllifi kimi qəbul edilir.
- Musiqi materialı əlavə etmədən yazan və miks edən səs rejissoru adətən müəllif sayılmır.
- Bir söz təklif etmək və ya "bir az yavaş oxu" demək boz zonadır. Bunu düstur yox, razılaşma həll edir.
Bölgünün iki geniş yayılmış yolu var. Bəzi sessiyalarda bərabər bölgü olur: otaqda yazan hər kəs, kimin nə qədər etməsindən asılı olmayaraq, bərabər pay alır. Digərlərində pay töhfəyə görə bölünür. Bu, daha ədalətli görünə bilər, amma daha uzun söhbətlərə gətirir. İkisi də işləyir. Əsas odur ki, birini mübahisə başlamazdan əvvəl, ən yaxşısı isə yazmağa başlamazdan əvvəl seçəsiniz.
Elə həmin gün yazıya al
Yaddaş öz sahibinə qarşı səxavətlidir. Bir həftə sonra hər kəs səmimi şəkildə inanır ki, bir az daha çox iş görüb. Çarəsi bölgü vərəqəsidir (split sheet) və o, hələ heç kim otaqdan çıxmamış doldurulur. Bu, bir səhifə və ya qrup çatında hamının təsdiqlədiyi bir mesaj ola bilər. İçində bunlar olsun:
- Mahnının adı, hətta işçi adı olsa belə, tarix və yer.
- Hər müəllifin hüquqi adı və artist adı.
- Hər müəllifin rolu: sözlər, melodiya, musiqi və ya qarışıq.
- Hər müəllifin kompozisiyadakı faizi, cəmi 100 olmaqla.
- Varsa, müəllif hüquqları cəmiyyəti və naşiri.
- Əlaqə məlumatları və hər kəsin təsdiqi və ya imzası.
Masteri ayrıca saxla. Prodüser qonorar, master gəlirindən pay və ya hər ikisini alırsa, bunu da ayrıca qeyddə yaz. İki növ sahibliyi bir sətirdə qarışdırmaq sonrakı çaşqınlığın əsas səbəbidir.
Sübutları da saxla. Tarixli layihə faylları, səsli qeydlər və sözlərin qaralamaları kimin nə gətirdiyini göstərir. Çox güman ki, onlar heç vaxt lazım olmayacaq, amma lazım olanda mübahisəni tez bağlayır.
Prodüserlər və hazır bitlər
Anlaşılmazlıqların çoxu prodüserlə başlayır. Bir-birinə oxşayan iki vəziyyət əslində fərqlidir:
- Bit otaqda yaranıb. Prodüser yazı prosesinin bir hissəsidir və musiqiyə görə müəllif payı normal danışıq mövzusudur.
- Prodüser hazır bit gətirib. Onda həmin bitin şərtləri həlledicidir. İcarə (lease) və ya satış adətən kreditlər, müəllif payları və gəlirlə bağlı öz şərtləri ilə gəlir. Üstündə mahnı qurmazdan əvvəl onları oxu.
Prodüserə bir birbaşa sual da ver: bu bitdə sempl və ya loop varmı? İcazəsiz sempl müəlliflik mübahisəsi deyil, amma bütöv relizi dayandıra bilər.
Tipik mübahisələr və onlardan necə qaçmalı
Mübahisələrin çoxu bir neçə ssenari üzrə gedir:
- "Mən bir sətri dəyişdim." Kimsə düzəlişinin onu müəllif etdiyini düşünür. Kiçik düzəlişlərin necə sayılacağını əvvəlcədən razılaşdırın.
- İkinci sessiya. Sonradan yeni adam qoşulur və nəqarəti yenidən yazır. Bölgü vərəqəsini elə həmin gün, hamının təsdiqi ilə yenilə.
- Qonaq ifaçı. Yalnız oxuyan qonaq özünün də müəllif payı olduğunu düşünə bilər. İfa etmək və yazmaq fərqli rollardır, hansı olduğunu əvvəldən de.
- Tez gedən. Kimsə ilk saatda töhfə verib çıxıb. Yazdığı şey mahnıda qalıbsa, onun payı yenə sayılır.
- Razılıqsız reliz. Həmmüəlliflərdən biri digərlərinin razılığı olmadan mahnını buraxır. Reliz icazəsi məsələsini hər hansı yükləmədən əvvəl həll edin.
Buna baxmayaraq fikir ayrılığı çıxsa, əvvəlcə danışın, sonra sübutları göstərin, yalnız bu alınmasa vasitəçi və ya hüquqşünas cəlb edin. Masanın üstündə bölgü vərəqəsi olanda mübahisələrin çoxu elə birinci addımda bitir.
Distribyutor vasitəsilə reliz edəndə müəllifləri və prodüserləri kreditlərdə göstərirsən və yüklədiyin hər şeyə hüququn olduğunu təsdiqləyirsən. Məsələn, CULT-da hüquqlar səndə qalır, amma göndərdiyin hər şeyin sahibi olmalı və ya ondan istifadəyə icazən olmalıdır. Təsdiqlənmiş bölgü vərəqəsi bunun belə olduğunu bilməyin ən sadə yoludur.