Trap bitinin üstündə segah frazası, köhnə xalq melodiyası üzərində qurulmuş deep house, elektron ritmlə qarşılaşan tar. Muğam və xalq melodiyalarını müasir trekdə işlətmək ən maraqlı istiqamətlərdən biridir. Amma iki sual dərhal ortaya çıxır: hüquqi baxımdan bu kimindir və bunu necə hörmətlə etmək olar?
Ənənə hamınındır, səs yazısı yox
Muğam dəstgahları, məsələn Segah, Şur, Rast, Çahargah, ortaq irsdir. Heç kim bir məqama sahib deyil. Müəllifi bilinməyən köhnə xalq melodiyaları da çox vaxt hamının istifadə edə biləcəyi irs sayılır.
Konkret səs yazısı isə başqa məsələdir. Xanəndənin və sazəndələrin ifası, həmin yazının sahibi olan şirkət və ya arxiv, hamısının öz hüquqları var. YouTube-dan və ya köhnə vinildən muğam ifasından parça kəsib trekə qoymaq sempl deməkdir. Bunun üçün yazının sahibinin və ifaçıların icazəsi lazımdır. Yazının köhnə olması onu avtomatik olaraq azad etmir. Radio fondunda və ya şəxsi arxivdə saxlanan köhnə lent də kiminsə mülkiyyətidir və onu istifadə etməzdən əvvəl sahibini tapmaq lazımdır.
Daha iki tələ var. Birincisi, xalq mahnısı kimi tanınan bəzi mahnıların məlum bəstəkarı və ya sözlərin məlum şairi var. İkincisi, xalq mahnısının çap olunmuş və ya yazılmış konkret aranjimanı da kiminsə əsəri ola bilər. Melodiyanı götür, başqasının aranjimanını yox.
Ənənəni trekə gətirməyin üç təhlükəsiz yolu
- Özün yenidən yaz. Xalq melodiyasını yenidən çal və ya oxu, tar ifaçısını studiyaya dəvət et ki, məqamda improvizə etsin. Yeni səs yazısı səninki olur, ifaçı ilə razılaşma şərti ilə.
- Ustanı əməkdaş et. Ənənəvi ifaçı trekdə qonaq artist və ya ifaçı kimi iştirak etsin.
- Mövcud yazını lisenziyala. Sahibi ilə razılaşıb köhnə yazını rəsmi şəkildə istifadə etmək mümkündür, amma bu yol daha uzun və mürəkkəbdir.
Etməməli olduğun şey isə yazını oğurlayıb sürətini və tonunu dəyişməkdir ki, "tanınmasın". Content ID kimi sistemlər və hüquq sahibləri dəyişdirilmiş yazını da çox vaxt tanıyır. Bundan başqa, CULT-a reliz göndərəndə bütün audio, kover və materiallara sahib olduğunu və ya icazən olduğunu təsdiqləyirsən. Kəsilmiş muğam yazısı bu şərtə uyğun gəlmir.
Ənənəvi musiqiçilərlə işləmək
Tarzən, kamançaçı, balabançı və ya xanəndə ilə işləmək trekə heç bir semplin verə bilməyəcəyi canlılıq qatır. Bir neçə qayda işi asanlaşdırır:
- İdeyanı açıq izah et. Demonu göndər, trekin harada səslənəcəyini de. Bəzi ustalar müəyyən parçaların əyləncə trekində işlədilməsinə həssas yanaşır, bunu əvvəlcədən bilmək yaxşıdır.
- Şərtləri yazılı razılaşdır. Haqq, gəlirdən pay, ad necə göstəriləcək: qonaq artist kimi, yoxsa ifaçı kimi. İfaçı yeni melodik xətt yaradırsa, müəllif payını da müzakirə etmək ədalətlidir.
- Final versiyanı relizdən əvvəl göstər. İfanın hansı kontekstdə səsləndiyini görmək onun haqqıdır.
Uydurma misal: Elvin Rza kamançaçı Rauf Səfərlini studiyaya dəvət edir. Rauf Şur məqamında iki dəqiqəlik improvizasiya yazır, Elvin ondan dörd frazanı nəqarətə qoyur. Onlar sessiyadan əvvəl haqqı və adın göstərilməsini razılaşdırıb. Rauf trekdə qonaq artist kimi görünür, nəqarətin melodiyası onun improvizasiyasından gəldiyi üçün müəllif payı da bölüşdürülüb.
Ənənəni kreditlərdə və təsvirdə necə göstərmək
Melodiya xalq melodiyasıdırsa, bəstəkar kimi yalnız özünü yazma. Distribyutorların və platformaların ənənəvi əsəri göstərmək üçün adətən öz qaydası olur, məsələn "Traditional" və ya "xalq mahnısı" işarəsi. Göndərmədən əvvəl həmin qaydanı yoxla. Özünü aranjimançı, prodüser və yeni hissələrin, məsələn yeni bəndlərin və ya nəqarətin müəllifi kimi göstər.
İfaçıları unutma: tar, kamança, balaban, qaval, xanəndə. Hər biri ifaçı kreditlərində öz adı ilə görünməlidir.
Ad seçəndə də diqqətli ol. Trekini məşhur xalq mahnısının adı ilə eynilə adlandırsan, axtarışda dinləyici ənənəvi ifa ilə səninkini qarışdıra bilər. Öz adını seçmək və ya versiyanı aydın göstərmək daha dürüstdür.
Video təsvirində və bioqrafiyada isə hekayəni danış: hansı melodiya, hansı bölgə, kim çaldı. Bu, həm dinləyici üçün maraqlıdır, həm də ənənəyə hörmətin ən sadə formasıdır.
Sənədlərdən kənar hörmət
Hüquqi tərəf düzgün olsa da, trek ənənəyə qarşı kobud səslənə bilər. Bir neçə şeyə fikir ver:
- Məqamı öyrən. Muğamın intonasiyaları adi Avropa səs düzümünə tam uyğun gəlmir. Səs korreksiyası hər notu ən yaxın "düz" nota çəkəndə məqamın xarakteri itir. Belə hissələrdə avtomatik korreksiyanı ya söndür, ya çox diqqətlə işlət.
- Konteksti düşün. Yas, dini mərasim ilə bağlı parçaları rəqs trekinə qoymazdan əvvəl iki dəfə fikirləş.
- Marketinq üçün mif uydurma. "Min illik sirli melodiya" kimi ifadələr yerinə əsl mənbəni de.