Xalq mahnısını buraxmaq ən təhlükəsiz reliz kimi görünür. Xalq mahnısının sahibi olmur, elə deyilmi? Çox vaxt doğrudur, amma "xalq mahnısı" sözü geniş işlənir və insanların xalq mahnısı adlandırdığı bir çox əsərin tanınmış bəstəkarı və ya şairi var, onların hüquqları isə hələ qüvvədədir. Yükləməzdən əvvəl əlindəki mahnının hansı növə aid olduğunu müəyyənləşdir.
"Xalq mahnısı" deyilən üç fərqli şey
Həqiqətən xalq yaradıcılığı olan mahnılar. Müəllifi bilinməyən, ağızdan-ağıza keçən mahnılar. "Qaladan qalaya" və ya "Apardı sellər Saranı" kimi mahnılar adətən belə qeyd olunur. Onları sərbəst ifa edib yaza bilərsən, çünki icazə alınacaq bəstəkar yoxdur.
Qorunma müddəti bitmiş köhnə əsərlər. Mahnının müəllifi var, amma müəllif çoxdan dünyasını dəyişib. Bir çox ölkədə musiqi əsəri müəllifin ömrü boyu və ölümündən sonra 70 il qorunur, bəzi ölkələrdə 50 il, qaydaların istisnaları da var. Əsər bir ölkədə ictimai sərvət (public domain) sayıla, digərində isə hələ qorunmaqda ola bilər. Ona görə musiqinin yayılacağı ölkələrin qanununu yoxla.
Xalq mahnısı kimi səslənən, amma sahibi olan mahnılar. Tələ budur. XX əsr bəstəkarlarının və şairlərinin bəzi mahnıları toylarda və süfrə başında o qədər sevilib ki, hamı onları xalq mahnısı sayır. Tanınmış aşıqların və müəllif-ifaçıların mahnıları da belədir. Hüquqi baxımdan bunlar koverdir. Təzə pop mahnıda olduğu kimi, icazə və ya kover lisenziyası lazımdır.
Mahnı sərbəst ola bilər, versiya isə çox vaxt yox
Həqiqətən xalq mahnısı olsa belə, onun ətrafındakı bir neçə qat kiməsə məxsus ola bilər.
- Aranjiman. Yeni harmoniya, əlavə hissə və ya yeni instrumental xətti olan konkret aranjiman aranjimançının qorunan əsəri ola bilər. Xalq melodiyasından istifadə etmək olar. Kiminsə təzə aranjimanını not-not köçürmək olmaz.
- Sözlər. Xalq melodiyası ilə tanınmış şairin yazdığı sözlər yarı xalq mahnısıdır. Mətn şairin hüquqları qüvvədə olduğu müddətcə qorunur, tərcümələr də.
- Yazılar. Xalq mahnısının köhnə yazısı mahnıdan ayrı, öz başına qorunur. Radio fondundan və ya köhnə valdan götürülmüş yazını, mahnı sərbəst olsa belə, sahibinin icazəsi olmadan sempl kimi işlədə və ya yenidən buraxa bilməzsən.
- Notlar və toplular. Melodiyanı nəşr olunmuş topludan öyrənmək olar. Tərtibçinin yazdığı yeni bəndləri və ya fortepiano aranjimanını köçürmək isə başqa məsələdir.
Buraxmazdan əvvəl necə yoxlamalı
- Mənbəni tap. Xalq mahnıları toplularında və köhnə val üzlüklərində çox vaxt mahnının xalq mahnısı olduğu və ya müəllifin adı yazılır. Etibarlı mənbələr bir-birinə zidd gəlirsə, dəqiq bilənə qədər müəllifin olduğunu fərz et.
- Kollektiv idarəetmə təşkilatından soruş. Müəlliflərin hüquqlarını idarə edən təşkilatlar əsərin bəstəkar və ya söz müəllifi ilə qeydiyyatda olub-olmadığını çox vaxt deyə bilir.
- Tarixləri yoxla. Müəllif varsa, onun nə vaxt vəfat etdiyini və sənin üçün vacib ölkələrdə qorunmanın nə qədər davam etdiyini öyrən.
- Şübhə varsa, lisenziya al. Şübhəli mahnını kover kimi rəsmiləşdirmək bir az kağız işidir. Qorunan mahnını xalq mahnısı kimi buraxmaq isə relizin özünə başa gələ bilər.
Çox vaxt belə olur. Günel Səma nənəsinin oxuduğu bir "xalq mahnısını" buraxmaq istəyirdi. Köhnə bir mahnı toplusuna qısa baxış göstərdi ki, mahnının 1960-cı illərdən bəstəkarı və şairi var. O, mahnını lisenziyalı kover kimi buraxdı və reliz platformalarda qaldı.
Ənənəvi musiqini kreditlərdə necə göstərməli
- Bəstəkar və söz müəllifi sahələri. Həqiqətən müəllifi bilinməyən hissələr üçün öz adını yox, "Traditional" (xalq) yaz. Bəzi servislər xüsusi format istəyir, distribyutorunun qaydalarını yoxla.
- Öz töhfən. Özünü ifaçı və aranjimançı kimi göstər. Yeni bəndlər və ya yeni hissələr yazmısansa, onları da öz adına yaz və köhnənin harada bitib yeninin harada başladığını dürüst göstər.
- Ad. Mahnının tanınmış adını işlət. Xalq mahnısının adını dəyişib onu orijinal kimi təqdim etmək dinləyicini çaşdırır və yanıltıcı metadata sayıla bilər.
- Qonorar. Əsər tərəfində xalq mahnısı sənə bəstəkar payı gətirmir. Aranjimanın qeydiyyata alına bilməsi isə kollektiv idarəetmə təşkilatının qaydalarından asılıdır.
Content ID və ənənəvi musiqi
YouTube Content ID kimi barmaq izi sistemləri konkret yazını qoruyur və ictimai sərvət ilə xalq musiqisinə qarşı sərtdir. Eyni xalq mahnısını başqaları da qanuni yaza bilər, ona görə bütün versiyalara iddia qaldırmaq olmaz. Belə treklər çox vaxt qismən qəbul olunur və ya heç qəbul olunmur. Məsələn, CULT relizi Content ID-yə əlavə etməzdən əvvəl hüquqları yoxlayır və təsdiq avtomatik deyil.
Əksinə də ola bilər: xalq mahnısının sənin ifandakı yazısına başqasının iddiası düşə bilər. Belə olsa, sakit şəkildə etiraz et, mahnının xalq mahnısı, yazının isə sənin olduğunu izah et və sübut kimi studiya fayllarını saxla.