Sevilən mahnını öz dilində oxumaq populyar musiqinin ən köhnə ənənələrindən biridir və hələ də işləyir: dinləyici tanış melodiyanı birdən ona doğma gələn sözlərlə eşidir. Amma başqasının mahnısını başqa dilə tərcümə edib oxumaq kaver yazmaqla eyni şey deyil və bir çox artist bunu relizi bloklananda öyrənir. Sözləri dəyişəndə nəyin dəyişdiyini və icazəni düzgün necə istəmək lazım olduğunu izah edək.
Kaver və tərcümə eyni şey deyil
Adi kaver orijinal melodiyanı da, orijinal sözləri də saxlayır. Bir çox ölkədə onu əsəri lisenziyalaşdırıb müəlliflərə paylarını ödəməklə buraxmaq olur, adətən onlardan şəxsən icazə istəmədən. Qaydalar ölkədən ölkəyə dəyişir, distribyutorların da kaverlər üçün öz tələbləri var, amma prinsip geniş tanınır.
Tərcümə isə sözləri dəyişir. Orijinalı sətir-sətir izləsən belə, nəticə əsərin yeni versiyası olur, buna çox vaxt adaptasiya deyilir. Standart kaver lisenziyası adətən belə dəyişiklikləri əhatə etmir. Tərcümə olunmuş versiyanı buraxmaq üçün bir qayda olaraq orijinal mahnının hüquqlarına nəzarət edən tərəfin, yəni çox vaxt nəşriyyatın və ya müəlliflərin özlərinin icazəsi lazımdır.
Orijinalın müəllifləri niyə razı olmalıdır
Müəllifin tərəfindən baxanda bu, məntiqlidir. Sözlər məna daşıyır, tərcümə isə bu mənanı dəyişə bilər, bəzən xeyli. Sevgi mahnısı ayrılıq mahnısına çevrilə, zarafat itə, bir misra müəllifin heç vaxt altından imza atmayacağı bir şey deyə bilər. Bir çox ölkədə müəlliflərin əsəri təhrif edən dəyişikliklərə etiraz etmək hüququ da var.
Ona görə nəşriyyat razılıq verməzdən əvvəl sözlərini görmək istəyirsə, bu, bürokratiya deyil. O, mahnını və onu yazan adamları qoruyur.
Kimdən icazə istəməli
- Müəllifləri tap. Striminq platformalarındakı kreditlər, albom buklet və mahnı sözləri saytları adətən bəstəkarı və söz müəllifini göstərir.
- Nəşriyyatı tap. Bir çox müəllif hüquqları cəmiyyətinin təmsil etdiyi əsərlər üzrə açıq axtarışı var, orada mahnını kimin nəşr etdiyi görünür. Orijinalı buraxan leybl də çox vaxt düzgün ünvanı göstərə bilər.
- Nəşriyyatı olmayan müəlliflər. Müəllifin nəşriyyatı yoxdursa, birbaşa onunla danışacaqsan və bu, çox vaxt daha tez olur.
Orijinal köhnədirsə və müəllifləri çoxdan dünyasını dəyişibsə, mahnı ictimai sərvətə keçmiş ola bilər, onda tərcüməni sərbəst edə bilərsən. Qorunma müddəti ölkədən asılıdır, ona görə diqqətlə yoxla. Köhnə mahnının müasir aranjimanı isə melodiyanın özü azad olsa belə qorunan ola bilər.
Müraciəti necə yazmalı
Aydın və tam yaz ki, nəşriyyat uzun yazışmasız cavab verə bilsin. Bunları daxil et:
- kim olduğun və işindən qısa nümunə
- mahnı, orijinalın müəllifləri və hansı dilə tərcümə etmək istədiyin
- onu necə buraxmaq istədiyin: striminq platformaları, YouTube-da video və ya hər ikisi
- varsa, planlaşdırdığın reliz tarixi
- tərcümə olunmuş sözlərin tam mətni, üstəlik onların orijinal dilə və ya ingilis dilinə sözbəsöz geri tərcüməsi ki, mənanı yoxlaya bilsinlər
- kreditlər, qonorar payları və mümkün ödəniş barədə sual
Uydurma müğənni Lalə Novanı təsəvvür et: o, məşhur bir türk pop mahnısını Azərbaycan dilində buraxmaq istəyir. Nəşriyyatı müəlliflərin üzv olduğu hüquq cəmiyyəti vasitəsilə tapır, Azərbaycan dilindəki sözlərini sətir-sətir ingiliscə tərcümə ilə göndərir və kreditlərin necə görünməsini istədiklərini soruşur. Bu, bir neçə həftə və iki xatırlatma çəkir, amma o, şərtlərlə birlikdə yazılı "hə" cavabı alır.
Kreditlər, qonorarlar və ad
İcazə gələndə adətən şərtlərlə gəlir. Nəyisə yükləməzdən əvvəl onları oxu.
- Kreditlər. Orijinalın bəstəkarı və söz müəllifi kreditlərdə qalır. Tərcüməçi çox vaxt tərcümə olunmuş sözlərə görə, razılaşmada yazıldığı kimi göstərilir.
- Qonorarlar. Əsərdən gələn gəlir adətən yenə də əsasən və ya tamamilə orijinalın müəlliflərinə və nəşriyyatına gedir. Tərcüməyə görə müəllif payı alacağını fərz etmə, bu, razılaşdığınız şeydən asılıdır.
- Ad. Tərcümə olunmuş versiyanın sənin dilində yeni adı ola bilər. Necə yazılacağını və orijinal adın da görünməli olub-olmadığını razılaşdır.
- Səs yazısı. Mahnıya icazə orijinal səs yazısını əhatə etmir. Öz instrumentalını yaz və ya orijinal masteri ayrıca, onun sahibindən lisenziyalaşdır.
Yazılı icazəni reliz faylları ilə birlikdə saxla. Distribyutorlar sübut istəyə bilər, çünki relizi göndərməklə onun içindəki hər şeyin sahibi olduğunu və ya icazən olduğunu təsdiqləyirsən. Məsələn, CULT bütün audio, kover və materiallar üçün məhz bunu tələb edir.
Cavab "yox" olsa və ya heç gəlməsə
Nəşriyyatlar çoxlu müraciət alır və bəziləri heç cavab vermir. Susqunluq icazə deyil. Tərcüməni yenə də buraxıb heç kimin görməyəcəyinə ümid etmək adətən platformalardan silinmə, videolara iddialar və itirilmiş relizlə bitir.
Yenə də seçimlərin var. Mahnını orijinal dilində adi kaver kimi yaza bilərsən. Müəlliflərinə çatmaq daha asan olan başqa mahnı seçə bilərsən. Ya da eyni əhval-ruhiyyədə, öz melodiyan və öz sözlərinlə nəsə yaza bilərsən. Bu, daha uzun çəkir, amma sənindir və heç kim onu platformalardan sildirə bilməz.