Sevilen bir şarkıyı kendi dilinde söylemek popüler müziğin en eski geleneklerinden biridir. Türkiye'de altmışlı ve yetmişli yıllarda bunun adı aranjmandı ve hâlâ işe yarar: dinleyici tanıdık bir melodiyi birden kendine ait gelen sözlerle duyar. Ama başkasının şarkısını başka bir dile çevirmek, cover kaydetmekle aynı şey değildir ve pek çok sanatçı bunu yayını engellendiğinde öğrenir. Sözler değişince neyin değiştiğine ve izni doğru şekilde nasıl isteyeceğine bakalım.
Cover ile çeviri aynı şey değil
Düz bir cover hem orijinal melodiyi hem de orijinal sözleri korur. Birçok ülkede eseri lisanslayıp söz yazarı ve besteciye paylarını ödeyerek, genelde onlardan bizzat izin istemeden yayınlanabilir. Kurallar ülkeden ülkeye değişir, dağıtımcıların da cover için kendi şartları vardır, ama ilke yaygın olarak kabul görür.
Çeviri ise sözleri değiştirir. Orijinali satır satır izlesen bile ortaya eserin yeni bir versiyonu çıkar, buna çoğu zaman uyarlama ya da adaptasyon denir. Standart cover lisansı bu tür değişiklikleri genelde kapsamaz. Çeviri bir versiyonu yayınlamak için normalde orijinal şarkının haklarını yöneten tarafın, yani çoğu zaman yayıncının ya da doğrudan söz yazarı ve bestecinin iznine ihtiyacın vardır.
Orijinalin sahipleri neden onay vermeli
Yazarın tarafından bakınca bu çok mantıklı. Sözler anlam taşır, çeviri ise bu anlamı değiştirebilir, bazen ciddi biçimde. Bir aşk şarkısı ayrılık şarkısına dönüşebilir, bir espri kaybolabilir, bir dize yazarın asla altına imza atmayacağı bir şey söyleyebilir. Birçok ülkede eser sahiplerinin eserlerini bozan değişikliklere itiraz etme hakkı da vardır.
Bu yüzden yayıncı onay vermeden önce sözlerini görmek istiyorsa, bu bürokrasi değil. Şarkıyı ve onu yazanları koruyor.
Kimden izin istemeli
- Söz yazarı ve besteciyi bul. Dijital platformlardaki künyeler, albüm kitapçıkları ve şarkı sözü siteleri genelde besteciyi ve söz yazarını gösterir.
- Yayıncıyı bul. Pek çok meslek birliğinin temsil ettiği eserler için herkese açık bir arama sistemi vardır, şarkıyı kimin yayımladığı orada görünür. Orijinali yayınlayan plak şirketi de çoğu zaman doğru adresi gösterebilir.
- Yayıncısı olmayan yazarlar. Yazarın yayıncısı yoksa doğrudan onunla konuşursun ve bu çoğu zaman daha hızlıdır.
Orijinal eskiyse ve yazarları çok uzun zaman önce vefat ettiyse, şarkı kamu malı olmuş olabilir, o zaman çeviriyi serbestçe yapabilirsin. Koruma süresi ülkeye göre değişir, o yüzden dikkatle kontrol et. Eski bir şarkının modern bir düzenlemesi ise melodinin kendisi serbest olsa bile korunuyor olabilir.
İzin talebi nasıl yazılır
Açık ve eksiksiz yaz ki yayıncı uzun bir yazışmaya girmeden cevap verebilsin. Şunları ekle:
- kim olduğun ve işinden kısa bir örnek
- şarkı, orijinalin yazarları ve hangi dile çevirmek istediğin
- nasıl yayınlamayı planladığın: dijital platformlar, YouTube'da video ya da ikisi birden
- varsa planladığın çıkış tarihi
- Türkçe sözlerin tamamı ve ayrıca anlamı kontrol edebilmeleri için orijinal dile ya da İngilizceye kelimesi kelimesine geri çevirisi
- künye, telif payları ve olası bir ücret hakkında bir soru
Hayali şarkıcı Ece Rüzgâr'ı düşün: sevilen bir Yunan şarkısını Türkçe sözlerle yayınlamak istiyor. Yayıncıyı yazarların üye olduğu meslek birliği üzerinden buluyor, Türkçe sözlerini satır satır İngilizce çevirisiyle gönderiyor ve künyenin nasıl görünmesini istediklerini soruyor. Bu birkaç hafta ve iki hatırlatma sürüyor ama sonunda şartlarıyla birlikte yazılı bir "evet" alıyor.
Künye, telif ve şarkı adı
İzin geldiğinde genelde şartlarıyla gelir. Bir şey yüklemeden önce bunları oku.
- Künye. Orijinalin bestecisi ve söz yazarı künyede kalır. Çeviriyi yapan kişi çoğu zaman Türkçe sözler için, anlaşmada yazdığı şekilde anılır.
- Telif. Eserden gelen gelir genelde yine büyük ölçüde ya da tamamen orijinalin yazarlarına ve yayıncısına gider. Çeviri yaptın diye yazar payı alacağını varsayma, bu anlaştığınız şeye bağlı.
- Şarkı adı. Uyarlamanın Türkçe yeni bir adı olabilir. Nasıl yazılacağını ve orijinal adın da görünüp görünmeyeceğini netleştir.
- Kayıt. Şarkı için alınan izin orijinal kaydı kapsamaz. Kendi altyapını kaydet ya da orijinal master'ı sahibinden ayrıca lisansla.
Yazılı izni yayın dosyalarınla birlikte sakla. Dağıtımcılar kanıt isteyebilir, çünkü bir yayını göndererek içindeki her şeyin sahibi olduğunu ya da izninin olduğunu onaylarsın. Örneğin CULT, bütün ses dosyaları, kapaklar ve materyaller için tam olarak bunu şart koşar.
Cevap "hayır" olursa ya da hiç gelmezse
Yayıncılar çok sayıda talep alır, bazıları hiç cevap vermez. Sessizlik izin değildir. Çeviriyi yine de yayınlayıp kimsenin fark etmeyeceğini ummak genelde platformlardan kaldırılma, videolara hak talepleri ve kaybedilmiş bir yayınla biter.
Yine de seçeneklerin var. Şarkıyı orijinal dilinde normal bir cover olarak kaydedebilirsin. Yazarlarına ulaşmak daha kolay olan başka bir şarkı seçebilirsin. Ya da aynı havada, kendi melodin ve kendi sözlerinle bir şey yazabilirsin. Daha uzun sürer, ama senindir ve kimse onu kaldırtamaz.