Trap beat üstünde bir Hicaz cümlesi, anonim bir türkü üzerine kurulmuş deep house, elektronik bir ritme cevap veren bağlama. Türkü, makam ve muğam ezgilerini modern bir şarkıda kullanmak bölgenin müziğindeki en heyecanlı yönlerden biri. Ama hemen iki soru çıkıyor: hukuken bu müzik kimin ve bunu saygıyla nasıl yaparsın?
Gelenek herkesin, kayıt değil
Hicaz, Uşşak, Rast ya da Azerbaycan muğamındaki Segah ve Şur gibi makamlar ortak mirastır. Kimse bir makamın sahibi değildir. Bestecisi bilinmeyen eski anonim türküler de genelde herkesin kullanabileceği bir miras sayılır.
Belirli bir kayıt ise başka bir konu. Sanatçının ve müzisyenlerin icrası, kaydın sahibi olan şirket ya da arşiv: hepsinin hakları var. YouTube'dan ya da eski bir plaktan bir türkü icrasını kesip şarkına koymak sample kullanmak demektir ve bunun için kaydın sahibinden ve icracılardan izin gerekir. Kaydın eski olması onu kendiliğinden serbest yapmaz. Bir radyo arşivinde ya da özel koleksiyonda duran eski bir bant da birine aittir ve kullanmadan önce sahibini bulman gerekir.
İki tuzak daha var. Birincisi, halk arasında anonim bilinen bazı türkülerin aslında bilinen bir bestecisi ya da sözleri bilinen bir şaire ait. Anonim türkülerin künyesinde çoğu zaman derleyen ve kaynak kişi bilgisi de yer alır; bunları bilmiyorsan araştır. İkincisi, bir türkünün yayımlanmış ya da kaydedilmiş belirli bir düzenlemesi de birinin eseri olabilir. Ezgiyi al, başkasının düzenlemesini değil.
Geleneği şarkıya getirmenin üç güvenli yolu
- Kendin yeniden kaydet. Türküyü yeniden çal ya da söyle, bir bağlama ustasını stüdyoya çağırıp makamda doğaçlama yapmasını iste. Yeni kayıt, müzisyenle anlaşman şartıyla, senindir.
- Ustayı ortak yap. Geleneksel bir müzisyen şarkıda konuk sanatçı ya da icracı olarak yer alabilir.
- Mevcut bir kaydın lisansını al. Sahibiyle anlaşıp eski bir kaydı resmi olarak kullanmak mümkün ama bu yol daha uzun ve karmaşık.
Yapmaman gereken şey, bir kaydı indirip "tanınmasın" diye hızını ve tonunu değiştirmek. Content ID gibi sistemler ve hak sahipleri değiştirilmiş kaydı da çoğu zaman tanır. Basit bir kural da var: CULT'a yayın gönderirken tüm ses, kapak ve materyallerin sahibi olduğunu ya da izninin bulunduğunu onaylıyorsun. İnternetten kesilmiş bir türkü kaydı bu şartı karşılamaz.
Geleneksel müzisyenlerle çalışmak
Bir bağlama, kemençe, ney ya da kaval ustası şarkına hiçbir sample'ın veremeyeceği bir canlılık katar. Birkaç alışkanlık işi kolaylaştırır:
- Fikri açıkça anlat. Demoyu gönder, şarkının nerede çalacağını söyle. Bazı ustalar belirli eserlerin eğlence şarkısında kullanılmasına hassas yaklaşır; bunu baştan bilmek iyidir.
- Şartları yazılı olarak konuş. Ücret, gelirden pay, adın nasıl geçeceği: konuk sanatçı mı, icracı mı? Müzisyen yeni bir melodi hattı yaratıyorsa eser payını da konuşmak adil olur.
- Son hâlini yayından önce dinlet. İcrasının hangi bağlamda yer aldığını duymak onun hakkı.
Uydurma bir örnek: Arda Sezgin, bağlama ustası Hasan Yücel'i stüdyoya davet ediyor. Hasan, Uşşak makamında iki dakikalık bir doğaçlama kaydediyor ve Arda nakaratı bu doğaçlamanın dört cümlesi üzerine kuruyor. Ücreti ve künyeyi kayıttan önce konuşmuşlar. Hasan konuk sanatçı olarak görünüyor; nakarat melodisi onun doğaçlamasından geldiği için eser payını da paylaşmışlar.
Geleneği künyede ve açıklamada göstermek
Ezgi anonimse kendini tek besteci olarak yazma. Dağıtımcıların ve platformların geleneksel bir eseri işaretlemek için genelde kendi yöntemleri vardır, örneğin besteci alanında "Traditional" ya da "Anonim". Göndermeden önce bu kuralları kontrol et. Kendini düzenleyici, prodüktör ve gerçekten yeni olan kısımların, yani yeni kıtaların ya da yeni nakaratın yazarı olarak göster.
İcracıları unutma: bağlama, kemençe, ney, def, vokal. Her biri icracı bilgilerinde kendi adıyla yer almalı.
Şarkı adını da dikkatli seç. Şarkın ünlü bir türküyle birebir aynı adı taşırsa, geleneksel icrayı arayan dinleyici ikisini karıştırabilir. Kendi adını seçmek ya da versiyonu açıkça belirtmek daha dürüsttür.
Video açıklamasında ve biyografinde hikâyeyi anlat: hangi ezgi, hangi yöre, kim çaldı. Dinleyici için ilginçtir, geleneğe saygının da en basit hâlidir.
Kâğıt işinin ötesinde saygı
Bir şarkı hukuken temiz olup yine de geleneğe karşı özensiz duyulabilir. Birkaç şeye dikkat et:
- Makamı öğren. Türk makam müziğindeki ve muğamdaki aralıklar standart Batı akordu düzenine tam oturmaz. Ses düzeltme her notayı en yakın "doğru" notaya çektiğinde makamın karakteri kaybolur. Bu bölümlerde otomatik düzeltmeyi kapat ya da çok dikkatli kullan.
- Bağlamı düşün. Ağıtlarla ya da dini törenlerle bağlantılı eserleri bir dans şarkısına koymadan önce iki kez düşün.
- Pazarlama için efsane uydurma. "Bin yıllık gizemli ezgi" yerine gerçek kaynağı söyle.