Fotonun müəllif hüququ adətən onu çəkən adamdadır. Şəkildəki adamda yox, çəkilişi ödəyən adamda da yox. Bu, çox artisti təəccübləndirir və koverin relizdən aylar sonra sual doğurmasının, hətta silinməsinin səbəbi də məhz budur.
Bu ümumi məlumatdır, hüquqi məsləhət deyil və təfərrüatlar ölkədən ölkəyə fərqlənir. Böyük layihədə vəkillə bir saatlıq görüş kampaniyanı yenidən qurmaqdan xeyli ucuzdur.
Fotonun müəllif hüququ kimdədir
Əksər ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda, müəllif hüququ əsər yaradıldığı andan müəllifə məxsusdur. Foto üçün müəllif fotoqrafdır. Bunun üçün qeydiyyat tələb olunmur.
Yalnız bir neçə yayılmış istisna var:
- fotoqraf sənin işçindir və fotolar işinin tərkib hissəsidir
- fotoqraf müəllif hüququnu sənə verən yazılı müqavilə imzalayıb
- bəzi ölkələrdə sifarişlə yaradılan işlər üçün xüsusi qaydalar var, ona görə müqavilə vacibdir
Foto çəkilişinə pul ödəmək adətən sənə şəkilləri və onlardan istifadə icazəsini verir. Müəllif hüququnu avtomatik vermir. Fotonu telefonla çəkən dostun halında da eynidir: şəkil dostuna məxsusdur və sənə onun icazəsi lazımdır. Özünün çəkdiyin selfi isə sənindir.
Kover kimi istifadə üçün icazə
Burada icazənin əhatəsi əsasdır. Bir çox fotoqraf şəkilləri "şəxsi istifadə üçün" və ya "sosial şəbəkələr üçün" təhvil verir, reliz üçün kover isə kommersiya istifadəsidir: kover hər mağazada və stream xidmətində, pul qazanan məhsulun yanında göstərilir.
Ona görə birbaşa soruş: "Bu fotodan kommersiya relizinin koveri kimi və onun təbliğatında istifadə edə bilərəm?" və cavabı yazılı al. Yaxşı icazə bunları əhatə edir:
- koverin stream platformalarında və mağazalarda indi və gələcəkdə istifadəsini
- sosial şəbəkə, afişa və mətbuat kimi təbliğatı
- planın varsa, merç və ya fiziki nəşrləri
- bütün dünyada və müddətsiz istifadəni, çünki reliz illərlə onlayn qalır
- redaktəni: kvadrata kəsmək, mətn əlavə etmək, rəngləri dəyişmək
Fotodakı insanlar və əşyalar
Fotoqrafın icazəsi yalnız bir qatdır. Bunları da yoxla:
- Digər insanlar: qrup üzvləri, dostlar, modellər və ya rəqqasələr fotoda tanına bilirsə, onlar kommersiya relizində görünməyə razı olmalıdır. Qısa yazılı razılıq ən yaxşısıdır. Kimsə 18 yaşından kiçikdirsə, valideyn və ya qəyyumdan soruş.
- Arxa fondakı sənət əsərləri: divardakı rəsm, mural, plakat və ya dizaynın öz sahibi ola bilər.
- Loqolar və brendlər: böyük loqolu geyim, brendli məhsullar və mağaza lövhələrindən qaçmaq və ya onları kəsmək yaxşıdır. Onlar koveri də reklama bənzədir.
- Məkanlar: məşhur interyerin və ya şəxsi mülkiyyətin təsvirinin kommersiya istifadəsi ilə bağlı qaydaları ola bilər.
İnternetdən şəkil götürmək başqa mövzudur. Qısası, tapmaq asan olduğu üçün istifadə etmək pulsuz demək deyil.
Yazılı razılaşmaya nələr yazmalı
Uzun müqavilə lazım deyil. Bu bəndlərə cavab verən bir səhifəlik kağız, hətta aydın mesaj yazışması da işi görə bilər:
- Fotoqraf və artist kimlərdir, tarix.
- Hansı fotolar əhatə olunur.
- Onlardan harada və necə istifadə oluna bilər: kover, stream, sosial şəbəkə, mətbuat, merç.
- Ərazi və müddət: bütün dünya, bitmə tarixi olmadan.
- Onları redaktə etməyə icazə olub-olmaması.
- Fotoqrafın necə kredit alacağı.
- Qonorar və onun bu istifadəni əhatə etməsi.
- Fotoqrafın eyni fotonu başqasına satıb-satmaması və öz portfoliosunda göstərə bilməsi.
Razılaşmanı reliz fayllarınla birlikdə saxla. Bu heç nəyə başa gəlmir və sual çıxsa, ona sahib olduğuna sevinəcəksən.
Nümunə: dostun çəkdiyi şəkil
Elvin Rza dostu Kamranın çəkdiyi qürub fotosunu sinqlın koveri etmək istəyir. Kamran şəkli sosial şəbəkə üçün göndərmişdi və heç nə danışılmayıb. Elvin üç addım atır: Kamrana yazır ki, foto kommersiya relizinin koveri olacaq, dünyada müddətsiz işlənəcək və kəsiləcək, kreditdə adı yazılacaq. Kamran mesajla razılığını verir. Elvin həmin yazışmanın ekran görüntüsünü reliz qovluğuna qoyur. Beş dəqiqəlik iş bir il sonra baş verə biləcək qarşıdurmanın qarşısını alır.
Fotoqraf qonorar istəyirsə, bunu də əvvəlcədən danış. Razılıq razılaşmadan sonra gələn narazılıqdan həmişə asandır.
Göndərəndə niyə vacibdir
Relizi göndərəndə sən onun içindəki bütün audio, kover və materiallara sahib olduğunu və ya onlar üçün icazən olduğunu təsdiqləyirsən. CULT portalında məhz bu bəyanatı verirsən və kover də ona daxildir. Fotoqraf sonradan platforma ilə əlaqə saxlasa, reliz silinə bilər və sən koveri dəyişməli, ilk həftələrin təkanını itirməli olarsan. Fotoqrafdan yanvarda gələn mesaj oktyabrda imzalanmış bir abzasdan qat-qat çətindir.
Qısa yoxlama siyahısı
- Fotonu dəqiq kimin çəkdiyini bilirsənmi?
- Kommersiya kover istifadəsini əhatə edən yazılı icazən var?
- O, redaktə və təbliğatı əhatə edir?
- Fotodakı digər insanlar razılaşıb?
- Arxa fonda rəsm və ya iri loqo kimi qorunan bir şey var?
- Kredit məsələsi həll olunub?
Altısına da "bəli" deyə bilirsənsə, koverin möhkəm zəmindədir və fotoqraf növbəti dəfə səninlə işləyəndə nə gözləyəcəyini dəqiq biləcək.