Perde düzeltme, duyulsun duyulmasın, bugün neredeyse her modern vokalde var. Asıl soru autotune kullanıp kullanmamak değil, nasıl kullanmak: şarkıcıyı inandırıcı bırakan görünmez bir onarım olarak mı, yoksa sesin parçası hâline gelen duyulur bir efekt olarak mı. İkisi de meşru. Sorun, birini hedefleyip diğerini elde ettiğinde başlar.
İki ayrı iş
Fark edilmeyen düzeltme, biraz kaymış notaları doğru perdeye doğru hafifçe çeker ve geri kalan hiçbir şeye dokunmaz. İyi yapıldığında kimse fark etmez. Şarkıcı sadece kendinden emin duyulur.
Stilize efekt her notayı anında skalaya yapıştırır, ses notalar arasında kaymadan sıçrar. Bu sert, biraz robotik ses pop, hip-hop ve kulüp müziğinin büyük kısmında bilinçli olarak seçilen bir dokudur.
Aynı eklenti ikisini de yapabilir. Değişen, birkaç ayar ve vokalin ne kadarına dokunmasına izin verdiğindir.
Önemli ayarlar
İsimler programdan programa değişir ama fikirler aynıdır.
- Ton ve skala. Düzeltici hangi notaların "doğru" olduğunu bilmeli. Yanlış ton seçildiğinde iyi notalar yanlış notalara çekilir. Düzeltmeden sonra tuhaf duyulan vokalin en yaygın sebebi budur.
- Retune speed (düzeltme hızı). Notanın hedefe ne kadar hızlı çekildiği. Hızlı ayar efekti verir, yavaş ayar her notaya doğal girişi korur.
- Humanize ya da uzun nota ayarı. Uzatılan notalarda biraz doğal dalgalanma bırakır, böylece donmuş gibi duyulmazlar.
- Eşik (threshold) ya da flex ayarı. Bazı programlar yalnızca hedefe yakın notaları düzeltir, bilinçli kaydırmalara ve bükmelere dokunmaz.
- Formant. Perde çok kaydırıldığında formantı korumak, sesin çizgi film karakteri gibi ya da fazla boğuk duyulmasını önler.
- Vibrato. Korunabilir, azaltılabilir ya da abartılabilir. Tamamen silmek, şarkıcıyı yapay göstermenin en kısa yoludur.
Otomatik, gerçek zamanlı düzeltme hızlıdır. Her notayı görüp elle düzelttiğin grafik düzenleme daha uzun sürer ama her heceye hâkim olmanı sağlar. Birçok ses mühendisi efekt için otomatik aracı, doğal vokal için elle düzenlemeyi tercih eder.
Doğal vokalde duyguyu korumak
Bir vokali etkileyici yapan küçük kusurlardır: kelimeye alttan giriş, tiz notada sesin çatlaması, nakarattan önceki nefes. Aşırı düzeltme tam olarak bunları siler.
- Önce en iyi kayıtları seç. Güçlü bir performanstan derlenmiş vokal, zayıf bir performansın düzeltilmiş hâlinden iyidir.
- Şarkının tamamını dinlerken kulağını rahatsız eden notaları düzelt, ekrandaki her notayı değil.
- Kaydırmalara, düşüşlere ve nefeslere dokunma.
- Sonucu solo değil, müzikle birlikte değerlendir. Grafikte kaymış görünen bir nota mikste kusursuz duyulabilir.
- Bir dize çok fazla düzeltme istiyorsa onu yeniden kaydetmeyi düşün.
Kamile Ray, "Cam" adlı baladındaki vokali grafik kusursuz görünene kadar nota nota düzeltti ve ses gerilimini kaybetti. Ses mühendisi her şeyi geri alıp sadece dört notada hafif düzeltme bıraktı ve şarkı yeniden canlandı.
Mikrotonlar: makam, mugam ve Arap makamı
Bu, bizim bölgedeki sanatçılar için özellikle önemli. Standart düzelticiler Batı'nın eşit tamperamanındaki on iki nota üzerine kuruludur. Türk makam müziğinde, Azerbaycan mugamında ve Arap makamında birçok aralık bu notaların arasında yer alır ve bu ara perde hata değil, ezginin bir parçasıdır. Süslemenin bol olduğu arabesk ve türkü vokallerinde de aynı dikkat gerekir.
Böyle bir vokale otomatik modda düzeltici koyarsan o notaları en yakın Batı notalarına "düzeltir". Süslemeler düzleşir, makam rengini kaybeder. Daha iyi işleyen yollar:
- Elle düzenleme kullan ve süslemeli bölümlere dokunma.
- Programın özel skala ya da tek tek perdeleri kaydırma imkânı varsa onu okuduğun makama göre ayarla.
- Düzeltmeyi yalnızca Batı skalasındaki bölümlere, örneğin bir pop nakaratına uygula, geri kalanında kapat.
Efekti işe yaratmak
Duyulur bir efekt istiyorsan ona tam olarak karar ver. Doğru tonu ayarla, hızlı düzeltme seç ve sıçramaları kullanan ezgiler yaz, çünkü efekt notalar arasındaki net adımlarda parlar. Yine de temiz kayıtlar al: efekt yanlış notaları saklamaz, tam tersine belirginleştirir, çünkü onları kendinden emin şekilde yanlış perdeye yapıştırır.
Efektin bütün şarkıda mı, yoksa sadece belirli anlarda, örneğin nakaratta ya da ad-lib katmanında mı olacağına karar ver. Düzeltilmiş ana vokalin altındaki doğal bir dublaj çoğu zaman sese sıcaklık katar.
Türler ne bekler
Trap, drill, modern pop ve kulüp müziğinin büyük kısmının dinleyicisi efekti normal karşılar. Baladlarda, söz yazarı müziğinde, folkta, cazda ve geleneksel tarzların çoğunda duyulur bir efekt genellikle zayıf vokalin işareti olarak algılanır. Sahneyi de düşün: kayıt yoğun biçimde düzeltildiyse canlıda nasıl duyulacağına önceden karar ver. Bu, sahnede gerçek zamanlı düzeltme de olabilir, ona ihtiyaç kalmayana kadar prova yapmak da.