Yayınlanan her şarkının içinde iki ayrı telif hakkı yaşar. Biri duyduğun kayda, diğeri şarkının kendisine aittir: melodiye, akorlara ve sözlere. Bu ikisi farklı kişilere ait olabilir, farklı kanallardan para kazandırabilir ve ayrı ayrı izin gerektirebilir.
Tek parça, iki hak
Master, belirli bir kayıttır. "Yaz Gecesi"ni pazartesi evde, cuma günü de stüdyoda kaydedersen elinde bir şarkı ve iki master olur. Her kayıt ayrı bir mülkiyettir.
Eser ise şarkının yazılmış hâlidir. Kimse kaydetmese de vardır, tıpkı bir şiirin biri onu yüksek sesle okumadan önce de var olması gibi. On sanatçı aynı eseri kaydedebilir: her biri kendi masterının sahibi olur (ya da olmaz), söz ve müzik yazarları ise eserin haklarını elinde tutar.
Yayın bilgilerinde bazen iki işaret görürsün. ℗ ses kaydını gösterir, © ise kapak görseli ya da şarkının sözü ve müziği gibi başka eserlerdeki hakkı. Daire içindeki o küçük harf, ortada iki farklı sahip olabileceğinin ipucudur.
Varsayılan olarak kim neyin sahibi
Kurallar ülkeden ülkeye değişir; bunu hukuki tavsiye olarak değil, en yaygın tablo olarak düşün.
- Eser onu yazanlara aittir: müziği ve sözü yazanlara. Üç kişi birlikte yazdıysa hak, anlaştıkları oranlarda paylaşılır.
- Master genellikle kaydı organize edip parasını ödeyene aittir. Bağımsız sanatçıların çoğu için bu kişi sanatçının kendisidir. Kaydı bir plak şirketi finanse ettiyse master çoğu zaman sözleşme gereği şirkette kalır.
- Sadece kayıt ve miks yapan prodüktör otomatik olarak eser sahibi olmaz. Beat'i, akor yürüyüşünü ya da vokal melodisini kuran prodüktör ise çoğu zaman ortak yazardır. Anlaşmazlıkların çoğu tam burada başlar; bunu yayından önce konuş, sonra değil.
Plak sözleşmesi genelde masterla ilgilidir. Yayıncılık (publishing) sözleşmesi ise eserle. İkisi ayrı belgelerdir ve birini imzalayıp diğerini imzalamamak mümkündür.
Her taraf nasıl kazanır
Şarkın dinlendiğinde para bu iki hat boyunca ayrılır.
Master tarafını platformlar, kaydı teslim eden tarafa öder; bu genellikle bir dağıtımcı ya da plak şirketi üzerinden olur. Bağımsız sanatçının ilk gördüğü gelir budur, çünkü dinlenme raporlarıyla birlikte gelir.
Eser tarafı ayrı ödenir. Eser sahiplerinin icra ve mekanik telif gelirlerini, ülkeye ve platforma göre meslek birlikleri ve müzik yayıncıları toplar. Türkiye'de bu iş için MESAM ve MSG gibi meslek birlikleri vardır. Şarkılarını kendin yazıp hiçbir birliğe üye olmadıysan, müziğinin ürettiği paranın bir kısmı birinin talep etmesini bekleyebilir ya da sana hiç ulaşmayabilir. Hangi birliğin sana uygun olduğunu ve üyelik için neler istediğini öğren.
Ne zaman, kimden izin gerekir
Ayrım tam burada pratik bir anlam kazanır.
- Cover. Başkasının şarkısını kaydediyorsun. Yeni bir master yaratırsın, yani kayıt senindir, ama eser orijinal yazarlarda kalır. O eser için uygun lisansa ihtiyacın var ve cover kuralları ülkeye ve platforma göre değişir.
- Sample. Var olan bir kayıttan parça alıyorsun. Bu durumda hem masterı hem eseri kullanıyorsun; iki sahibin de iznini almalısın.
- İnterpolasyon. Orijinal sesi kullanmadan bir melodiyi yeniden söylüyor ya da çalıyorsun. Bu yalnızca eseri ilgilendirir, ama yine de izin gerekir.
- Satın alınmış ya da kiralanmış beat. Prodüktörün kaydını ve müziğini lisans şartları içinde kullanma hakkı alırsın. Lisansın münhasır olup olmadığını, dinlenme ya da satış sınırı koyup koymadığını ve prodüktörün eserde pay tutup tutmadığını dikkatle oku.
- Senkronizasyon. Bir film, reklam ya da oyun şarkını istiyor. Hem master hem eser için lisans almaları gerekir. İkisi de sendeyse tek bir görüşmede anlaşabilirsiniz.
Küçük bir örnek
Selin Ay, "Yaz Gecesi"nin sözlerini yazıyor. Bora Yel onunla birlikte melodiyi ve akorları yazıyor. Stüdyo parasını Selin ödüyor ve vokalleri kaydediyor; bir ses mühendisi de miksi sabit bir ücretle yapıyor.
Eser Selin ile Bora'nındır, örneğin yarı yarıya. Master Selin'indir, çünkü kaydı o organize etti ve parasını o ödedi. Ses mühendisinin adı kredilerde yer alır ama hiçbir hakkı yoktur, çünkü emeği bir hizmet olarak ödendi. Bir dizi bu şarkıyı kullanmak isterse master için Selin'le, eser için iki yazarla birden anlaşması gerekir.
Bunu herkesin imzaladığı kısa bir pay dağılım belgesine (split sheet) yazın, arkadaş olsanız bile. Para ortaya çıktığında hafıza yaratıcı olmaya başlar.
Yayından önce
Müziğini dağıtıma gönderirken yüklediğin her şeyin sana ait olduğunu ya da kullanma iznin olduğunu onaylarsın. Örneğin CULT'ta haklar sanatçıda kalır; ama ses dosyası, kapak ve diğer materyaller ya senin olmalı ya da sana lisanslanmış olmalı. Yukarıdaki soruları yükleme gününden önce cevaplamanın sebebi bu.
Kısa bir kontrol listesi:
- Müziği ve sözü kim yazdı, hangi oranlarla?
- Master kimin ve bu bir yere yazıldı mı?
- Sample, interpolasyon ya da kiralık beat var mı, belgeleri elinde mi?
- Yazarlar bir meslek birliğine kayıtlı mı?
- Gireceğin krediler tüm bunlarla uyumlu mu?
Beş sorunun cevabı da netse, ilk yayınların çoğundan daha iyi bir yerdesin ve biri şarkını kullanmak istediğinde hızlıca evet diyebilirsin.