Hər yayımlanmış mahnının içində iki ayrı müəllif hüququ yaşayır. Biri eşitdiyin səs yazısına aiddir, digəri mahnının özünə: melodiyaya, akkordlara və sözlərə. Onlar fərqli adamlara məxsus ola, fərqli yollarla gəlir gətirə və ayrı-ayrı icazə tələb edə bilər.
Bir trek, iki hüquq
Master konkret bir səs yazısıdır. "Yay gecəsi"ni bazar ertəsi evdə, cümə günü isə studiyada yazsan, bir mahnın və iki masterin olacaq. Hər yazı ayrıca mülkiyyətdir.
Kompozisiya isə mahnının yazılmış halıdır. Onu heç kim yazdırmasa da mövcuddur, necə ki şeir kimsə onu ucadan oxumamışdan əvvəl də var. On artist eyni kompozisiyanı yaza bilər: hər biri öz masterinə sahib olur (ya da olmur), mahnının müəllifləri isə kompozisiyanı özlərində saxlayır.
Reliz məlumatlarında bəzən iki işarə görəcəksən. ℗ səs yazısını bildirir, © isə başqa əsərlərə, məsələn, üz qabığına və ya mahnının mətninə olan hüququ göstərir. Dairənin içindəki o kiçik hərf iki fərqli sahibin ola biləcəyinə işarədir.
Standart halda kimə nə məxsusdur
Qanunlar ölkədən ölkəyə dəyişir, ona görə bunu hüquqi məsləhət kimi yox, ən çox rast gəlinən mənzərə kimi qəbul et.
- Kompozisiya onu yazanlara məxsusdur: musiqinin və sözlərin müəlliflərinə. Mahnını üç nəfər birlikdə yazıbsa, hüququ razılaşdıqları paylarla bölüşürlər.
- Master adətən yazını təşkil edən və pulunu ödəyən tərəfə məxsus olur. Müstəqil artistlərin çoxu üçün bu, artistin özüdür. Sessiyanı leybl maliyyələşdiribsə, müqaviləyə əsasən master çox vaxt leybldə qalır.
- Yalnız yazıb miks edən prodüser avtomatik olaraq müəllif sayılmır. Biti, akkord ardıcıllığını və ya vokal melodiyasını quran prodüser isə çox vaxt həmmüəllifdir. Mübahisələrin çoxu elə buradan başlayır, ona görə bu barədə relizdən əvvəl danış, sonra yox.
Səsyazma müqaviləsi adətən masterə aiddir. Nəşriyyat (publishing) müqaviləsi isə kompozisiyaya. Bunlar ayrı sənədlərdir və birini imzalayıb o birini imzalamamaq mümkündür.
Hər tərəf necə qazanır
Trek dinləniləndə gəlir məhz bu iki xətt üzrə bölünür.
Master tərəfini platformalar səs yazısını çatdıran tərəfə ödəyir, adətən distribütor və ya leybl vasitəsilə. Müstəqil artistin ilk gördüyü gəlir budur, çünki stream hesabatları ilə birlikdə gəlir.
Kompozisiya tərəfi ayrıca ödənilir. Müəlliflərin ifa və mexaniki qonorarlarını ölkədən və platformadan asılı olaraq müəllif hüquqları cəmiyyətləri və musiqi nəşriyyatları toplayır. Mahnılarını özün yazırsan, amma heç bir cəmiyyətdə qeydiyyatda deyilsənsə, musiqinin qazandırdığı pulun bir hissəsi kiminsə onu tələb etməsini gözləyə, ya da sənə heç çatmaya bilər. Ölkəndə hansı cəmiyyətin işlədiyini və qeydiyyat üçün nə istədiyini öyrən.
Nə vaxt və kimdən icazə lazımdır
Bölgü məhz burada praktik məna qazanır.
- Kaver. Başqasının mahnısını yazırsan. Yeni master yaradırsan, yəni yazı sənindir, amma kompozisiya orijinalın müəlliflərinə məxsus qalır. O kompozisiya üçün uyğun lisenziya lazımdır və kaverlərin qaydaları ölkəyə və platformaya görə fərqlənir.
- Sempl. Mövcud yazıdan parça götürürsən. Bu halda həm onların masterindən, həm də kompozisiyasından istifadə edirsən, yəni hər iki sahibin icazəsi lazımdır.
- İnterpolyasiya. Orijinal səsi götürmədən kiminsə melodiyasını yenidən oxuyur və ya çalırsan. Bu yalnız kompozisiyaya toxunur, amma yenə də icazə tələb edir.
- Alınmış və ya icarəyə götürülmüş bit. Prodüserin yazısından və musiqisindən lisenziyanın şərtləri daxilində istifadə hüququ alırsan. Lisenziyanın eksklüziv olub-olmadığını, stream və ya satış limiti qoyub-qoymadığını, prodüserin kompozisiyada pay saxlayıb-saxlamadığını diqqətlə oxu.
- Sinxronizasiya. Film, reklam və ya oyun sənin trekini istəyir. Onlara həm master, həm də kompozisiya üçün lisenziya lazımdır. İkisi də sənindirsə, razılığı bir söhbətdə verə bilərsən.
Kiçik bir nümunə
Lalə Nova "Yay gecəsi"nin sözlərini yazır. Elvin Rza onunla birlikdə melodiyanı və akkordları qurur. Studiyanın pulunu Lalə ödəyir və vokalı yazdırır, səs rejissoru isə miksi sabit qonorarla edir.
Kompozisiya Lalə ilə Elvinindir, məsələn, yarı-yarıya. Master Lalənindir, çünki yazını o təşkil edib və pulunu ödəyib. Səs rejissorunun adı kreditlərdə yer alır, amma onun heç bir hüququ yoxdur, çünki işi xidmət kimi ödənilib. Bir serial bu treki istəsə, master üçün Lalə ilə, kompozisiya üçün isə hər iki müəlliflə razılaşmalıdır.
Bunu hamının imzaladığı qısa bölgü vərəqinə (split sheet) yazın, dost olsanız belə. Pul ortaya çıxanda yaddaş qəribə işləməyə başlayır.
Relizdən əvvəl
Musiqini distribusiyaya göndərəndə yüklədiyin hər şeyin sənə məxsus olduğunu və ya ondan istifadəyə icazən olduğunu təsdiqləyirsən. Məsələn, CULT-da hüquqlar artistdə qalır, amma audio, kover və digər materiallar ya sənin olmalı, ya da sənə lisenziya ilə verilməlidir. Yuxarıdakı suallara yükləmə günündən əvvəl cavab tapmağın səbəbi budur.
Qısa yoxlama siyahısı:
- Musiqini və sözləri kim yazıb və hansı paylarla?
- Master kimindir və bu harasa yazılıbmı?
- Sempl, interpolyasiya və ya icarəyə götürülmüş bit varmı, sənədləri əlindədirmi?
- Müəlliflər müəllif hüquqları cəmiyyətində qeydiyyatdadırmı?
- Daxil edəcəyin kreditlər bütün bunlarla üst-üstə düşürmü?
Beş sualın hamısına aydın cavabın varsa, ilk relizlərin çoxundan daha yaxşı vəziyyətdəsən və kimsə mahnından istifadə etmək istəyəndə tez razılıq verə biləcəksən.