Mekanik telif, bir şarkı çoğaltıldığında yazarına ödenen paradır: CD'ye basıldığında, indirme olarak satıldığında ya da bir dinleme platformunda seçilip çalındığında. Şarkılarını kendin yazıyorsan bu paranın bir kısmı senindir ve dinlenme gelirinden tamamen farklı bir yoldan gelir. Birçok bağımsız sanatçı bu parayı hiç almaz, çünkü böyle bir yolun var olduğunu kimse onlara söylememiştir.
Mekanik telif nedir
Yayınlanan her parçada iki şey vardır: kayıt (master) ve şarkının kendisi, yani eser: melodi ve söz. Kayıt, master'ın sahibine para kazandırır. Eser ise onu yazanlara ve yayıncılarına.
Eser iki ana yoldan kazanır. Radyoda, kafede, konserde kamuya açık çalındığında bu icra hakkıdır. Çoğaltıldığında ise mekanik haktır. İsim, şarkıların makinelerle piyano rulolarına ve plaklara aktarıldığı günlerden kalmadır. Makineler değişti, isim kaldı. Aklında tutman gereken şu: aynı dinlenme hem kayıt hem eser için ayrı ayrı para üretir ve bu iki para ayrı kapılardan geçer.
Mekanik telif bugün nereden gelir
- Fiziksel kopyalar. Şarkının basıldığı her CD ya da plak.
- İndirmeler. Dijital mağazadaki her ücretli indirme.
- İsteğe bağlı dinlemeler. Dinleyici şarkını platformda kendisi seçip açtığında, birçok ülkede bu hem çoğaltma hem de icra sayılır. Yani tek bir dinlenme eser için iki tür telif doğurur.
- Diğer kullanımlar, örneğin ülkeye ve anlaşmaya bağlı olarak insanların müziği kendi içeriklerinde kullanmasına izin veren bazı servisler.
Oranlar genelde yasayla ya da servislerle hak kuruluşları arasındaki anlaşmalarla belirlenir ve ülkeden ülkeye değişir. Formülleri bilmen gerekmez. Bilmen gereken, şarkılarının bu parayı toplayan yerlerde kayıtlı olmasıdır.
Bu parayı kim toplar
Dinleme servisleri ve plak şirketleri mekanik telifi hiç tanımadıkları bir yazara göndermez. Eserleri temsil eden kuruluşlara öderler, o kuruluşlar da tanıdıkları yazarlara ve yayıncılara.
- Meslek birlikleri. Bazı ülkelerde icra telifini toplayan birlik mekanik telifi de toplar. Bazılarında bu işi ayrı bir kuruluş yapar. Kendi ülkende nasıl işlediğini öğren.
- Mekanik haklar için ayrı kuruluşlar. Örneğin ABD'de dinleme ve indirmelerden gelen mekanik telifler ayrı bir kuruluş üzerinden geçer ve yayıncısı olmayan yazarlar oraya doğrudan kayıt olabilir.
- Yayıncılar ve yöneticiler. Bir müzik yayıncısı şarkılarını dünyanın dört bir yanındaki birliklere kaydettirir ve alacağını toplar. Haklarını devretmek istemiyorsan, bir yönetici (administrator) eserlerin sahibi olmadan bu evrak işini topladığı paradan bir pay karşılığında yapar.
İşin anahtarı kimliklendirmedir. Kaydın bir ISRC kodu vardır. Eser de kayıt sırasında ISWC adlı kendi kodunu alır. İkisi birbirine bağlandığında, kaydın dinlenmelerinden gelen para eseri ve yazarlarını bulabilir.
Dağıtım raporunda neden görünmez
Dağıtımcı kaydı platformlara ulaştırır ve sana gelirin master tarafını öder. Eserin mekanik telifi çoğu durumda bu paranın içinde değildir, yukarıdaki kuruluşlar aracılığıyla eser tarafına ödenir. Bu dağıtımcının hatası değil, yalnızca iki ayrı sistem var ve kendiliğinden birbirine bağlanmıyorlar.
Kaan Yel'i düşün. Şarkılarını kendi yazıyor, kaydediyor ve yayınlıyor. Dağıtım raporlarında Almanya'dan ve ABD'den dinlenmeler görünüyor, kayıt için parasını alıyor. Ama eserlerini hiçbir yere kaydettirmedi, bu yüzden aynı dinlenmelerin doğurduğu mekanik telif, onu kimseyle eşleştiremeyen kuruluşlarda bekliyor. Birçok sistemde yeterince uzun süre sahipsiz kalan para sonunda başka kurallarla dağıtılır. Geç kayıt bazı dönemleri kurtarabilir ama her zaman hepsini değil.
Şarkılarını kendin yazıyorsan ne yapmalısın
- Payları netleştir. Yayından önce her şarkıda kimin ne kadar payı olduğunu yazıya dök. Mekanik telif bu paylara göre bölünür.
- Bir meslek birliğine yazar olarak üye ol, kendi ülkende ya da ülkene hizmet veren birlikte.
- Her eseri kaydettir: adı, yazarları, payları ve mümkünse her kaydın ISRC koduyla. Yeni şarkının kaydını yayın haftasının yapılacaklar listesine ekle ki sonraya kalmasın.
- Yayıncılık konusunu çöz. Yayıncı olmadığında bazı ülkelerde yayıncı payı toplanmadan kalabilir. Bir yöneticiye ya da mümkün olan yerlerde kendini yayıncı olarak kaydettirmeye bak.
- Raporları oku. Dağıtım raporundaki ülkeleri birliğin raporlarındaki ülkelerle karşılaştır. Büyük farklar eksik kayda işaret eder.
Kısa cevaplar
Sadece söylüyorum, şarkıyı ben yazmadım. Mekanik telif alır mıyım?
Hayır. Mekanik telif yazarlara ve yayıncılara aittir. İcracı olarak kayıttan, bazı ülkelerde de bağlantılı haklardan kazanırsın.
Bir cover yayınladım. Mekanik telif kime gider?
Orijinal şarkının yazarlarına. Bu yüzden bazı ülkelerde cover için lisans gerekebilir. Yayının çıktığı her bölgenin kurallarını kontrol et.
Bu senkronizasyon ücretiyle aynı şey mi?
Hayır. Senkronizasyon ücreti, müziğin bir filme, reklama ya da videoya eşlenmesi için ödenen tek seferlik bir bedeldir. Mekanik telif ise kopyalardan ve dinlenmelerden, insanlar dinledikçe tekrar tekrar gelir.