Kulakların, yerine yenisini koyamayacağın tek enstrümanın. Müzisyenlerde işitme kaybı nadiren tek bir çılgın geceden çıkar. Yüzlerce provadan, ses kontrolünden ve uzun kulaklık seanslarından birikir, fark ettiğinde de çoğu zaman geri dönüşü yoktur. İyi haber şu: korunmak ucuz ve çalma biçimini değiştirmiyor.
Müzisyenler neden risk altında
Hasar iki şeye bağlı: ses ne kadar yüksek ve ona ne kadar süre maruz kalıyorsun. Sağlık kuruluşları uzun süreli maruziyetin riskli hale geldiği seviye olarak sık sık yaklaşık 85 desibeli gösteriyor. Davul, amfili gitarlar ve vokal PA'i olan bir prova odası bunun çok üstüne çıkabilir. Ses yükseldikçe güvenli süre kısalır.
İşin zor tarafı hasarın acıtmaması. Kulak sana yanmış bir parmak gibi sinyal vermez. Gürültülü bir akşamdan sonra sesler birkaç saat biraz kapalı gelebilir, sabah her şey normaldir ve bir şey olmadığını düşünürsün. Bunu yıllarca tekrarla, kayıp gerçek olur. İşitme kaybı yavaş ilerlediği için insan değişimi çoğu zaman kendisi fark etmez, çevresi daha önce görür: sana aynı şeyi iki kez söylemek zorunda kalırlar, televizyonun sesi ise gitgide açılır.
Bu sadece davulcuları ve rock gruplarını ilgilendirmiyor. Saatlerce yüksek monitör sesiyle çalışan yapımcılar, kulüp hoparlörlerinin yanında duran DJ'ler, güçlü sahne monitörü olan vokalistler ve büyük bir ses sisteminin yanında çalan düğün müzisyenleri de aynı risk altında.
Prova ve konser: sesi bozmayan kulak tıkaçları
Birçok müzisyen kulak tıkacından kaçar, çünkü ucuz sünger tıkaçlar her şeyi boğuklaştırır. Müzisyen tıkaçları farklı çalışır: sesi frekanslar boyunca yaklaşık eşit oranda azaltır. Müzik daha kısık olur ama net kalır. Hoparlörün üstüne battaniye atmak gibi değil, ses düğmesini kısmak gibi.
- Hazır müzisyen tıkaçları birkaç farklı kısma seviyesinde satılır. Bir gün stüdyo ücretinden çok daha ucuzdur ve cebe sığar.
- Kişiye özel tıkaçlar, bir odyolog tarafından kulak kanalının kalıbından yapılır. Daha rahat oturur ve yıllarca dayanır. Haftada birkaç gece çalıyorsan bu önemlidir.
- Sünger tıkaçlar, gürültülü bir kulüpte ya da festivalde elinde başka bir şey yoksa hiç olmamasından iyidir. Çantanda bir çift bulundur.
Hiçbir şeye mal olmayan alışkanlıklar da var. Prova odasında sesi kıs ve hoparlörlerden uzak dur. Gitar amfisini yerden kaldırıp kulaklarına doğru eğ, böylece kendini daha düşük seviyede duyarsın. Saatte en az bir kez kısa mola ver.
Sahnede de aynı mantık geçerli. Ses kontrolünde monitör sesini birden yüksek isteme, düşükten başla ve gerekirse artır. Çıkıştan sonra kulaklarına dinlenmesi için zaman tanı ve hemen başka bir gürültülü mekâna geçme.
Kulak içi monitörler ve kulaklık
Sahnede kulak içi monitörler işitmeni koruyabilir, ama yalnızca makul seviyede tutarsan. Tuzak şu: salonun gürültüsünü bastırmak için miksi açarsın ve sonunda normal bir sahne monitöründen bile yüksek olur. İyi oturan, dış sesi kesen modeller seç, o zaman fazla ses gerekmez.
Kulaklık için basit kural: yanındaki kişi müziğini duyuyorsa ya da kol mesafesindeki birinin konuşmasını duyamıyorsan ses fazla yüksektir. Stüdyoda seansın büyük kısmını orta seviyede çalış, bas bölgesini kontrol etmek için kısa süre aç, sonra geri indir. Kısık sesle miks yapmak miksin kendisi için de iyidir: kulak daha az yorulur, kararların ilk saatten sonuncuya kadar tutarlı kalır.
Telefonların ve kulaklık uygulamalarının çoğunda ses sınırı ya da yüksek ses uyarısı var. Aç ve kapatma.
Dikkat etmen gereken işaretler
- yüksek sesli bir olaydan sonra çınlama, vızıltı ya da tıslama (tinnitus), özellikle bir günden uzun sürerse
- seslerin boğuk gelmesi, sanki kulaklar tıkalıymış gibi
- gürültülü ortamda sohbeti takip etmekte zorlanmak
- bazı seslerin bozuk ya da rahatsız edici derecede sert gelmesi
- televizyonu ya da monitörleri eskisinden daha yüksek dinleme ihtiyacı
Konserden sonra birkaç saatte geçen kısa bir çınlama hasarın kanıtı değil ama sınıra yakın olduğunun uyarısıdır. Çınlama ya da boğukluk geçmiyorsa veya bir kulağında işitme birden düşerse ne olacağını beklemeden hemen doktora git. Bu yazı genel bir tavsiyedir, tıbbi görüş değildir.
Düzenli kontrol ve basit bir rutin
Odyologda yapılan işitme testi bir saatten kısa sürer ve sana bir başlangıç değeri verir. Sık sık yüksek sesli müzik çalıyorsan testi örneğin yılda bir tekrarla, değişiklik erken fark edilsin. Odyologa müzisyen olduğunu söyle, sana uygun tıkaç türünü önerebilir.
İşe yarayan bir rutin:
- Müzisyen tıkaçlarını enstrüman çantanda tut.
- Provada ve gürültülü konserlerde tak.
- Kulaklıkta ve telefonda ses sınırı belirle.
- Başlangıç işitme testini yaptır ve düzenli olarak tekrarla.
- Geçmeyen her çınlamayı bir uzmana görünme nedeni say.
Müzik kariyeri uzun bir yoldur. Elli yaşında hâlâ çalışan kulaklar, tek bir yüksek sesli provadan çok daha değerlidir.