Azərbaycanda mahnı yazırsansa, gec-tez kimsə sənə "relizdən əvvəl mahnını qeydiyyatdan keçir" deyəcək. Bu, bəzi hallarda yaxşı məsləhətdir, bəzilərində isə artıq narahatlıqdır. Azərbaycanda müəllif hüququnun qeydiyyatı əsasən sübutla bağlıdır: əsərin sənə məxsus olduğunu göstərən rəsmi, tarixli qeyd verir və bu, işlər qarışanda lazım olur.
Bu yazı ümumi məlumatdır, hüquqi məsləhət deyil. Qaydalar, sənədlər və rüsumlar dəyişə bilər, ona görə müraciət etməzdən əvvəl hazırkı qaydanı səlahiyyətli qurumla dəqiqləşdir.
Hüququn mahnı yarananda başlayır
"Müəllif hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında" qanuna görə, əksər ölkələrdə olduğu kimi, müəllif hüququ əsər hər hansı obyektiv formada yaradılanda yaranır: kağıza yazılanda, səsə alınanda, fayl kimi saxlananda. Mahnının qorunması üçün şəhadətnamə lazım deyil, heç bir striminq platforması da relizdən əvvəl onu tələb etmir.
Yəni qeydiyyat relizə icazə deyil, sübutdur. İki nəfər eyni melodiyaya və ya sözlərə iddia edəndə sual nadir hallarda "prinsipcə hüquq kimdədir" olur. Demək olar ki, həmişə sual belədir: "bunun əvvəlcə kimdə olduğunu kim sübut edə bilər və kim nəyi yazıb".
Agentlikdə qeydiyyat sənə nə verir
Bu sahədə dövlət qurumu Azərbaycan Respublikasının Əqli Mülkiyyət Agentliyidir. Agentlik başqa işlərlə yanaşı müəllif hüququ və əlaqəli hüquqlarla məşğul olur və müəlliflərin könüllü olaraq qeydiyyatdan keçirdikləri əsərlərin uçotunu aparır. Ümumi şəkildə qeydiyyat sənə bunları verir:
- adını konkret əsərlə bağlayan rəsmi sənəd;
- mübahisə etmək çətin olan tarix;
- həmmüəlliflərlə birlikdə müraciət edirsənsə, müəlliflərin aydın siyahısı;
- müəllifliyin şübhə altına alınarsa, vəkilə, platformaya, leyblə və ya məhkəməyə göstərə biləcəyin konkret sənəd.
Qeydiyyat kiminsə səni köçürməsinin qarşısını almır və sənin əvəzinə pul toplamır. Onu səliqə ilə saxlanmış qəbz kimi düşün.
Konkret olaraq nəyi qeydiyyatdan keçirirsən
Çıxmış trekin içində adətən bir neçə qorunan şey olur və onları bir-birindən ayırmaq işi asanlaşdırır.
- Mahnının özü. Melodiya və sözlər əsər kimi. Musiqini bir nəfər, sözləri başqası yazıbsa, ikisi də müəllifdir və qeydiyyat bunu əks etdirməlidir.
- Səs yazısı. Buraxdığın konkret audio ayrıca obyektdir, onu ifaçıların və yazını hazırlayan prodüserin əlaqəli hüquqları qoruyur. Fonoqramlarla bağlı qaydanı agentlikdən soruş, çünki bu, mahnının qeydiyyatından fərqli prosedur ola bilər.
- Başqasının sözləri. Bir şeiri musiqiyə qoyursansa, sözlərin hüququ şairə və ya onun varislərinə məxsusdur. Nəyisə qeydiyyatdan keçirib-keçirməməyindən asılı olmayaraq, relizdən əvvəl onların icazəsi lazımdır.
Tutaq ki, "Payız küçəsi" mahnısının melodiyasını Səbinə Arif, sözlərini Tural Aslan yazıb. Mahnını yalnız Səbinə öz adına qeydiyyatdan keçirsə, müəllifliyi yanlış göstərən sənəd yaratmış olur və bu, sonra onun öz əleyhinə işləyə bilər. Əvvəlcə payları yazılı razılaşdırın, sonra birlikdə müraciət edin.
Müraciətdən əvvəl nələri hazırlamalı
Agentliyə müraciət etməzdən əvvəl bunlar hazır olsun, hazırda başqa nələrin tələb olunduğunu da soruş:
- Bütün müəlliflərin tam adı və əlaqə məlumatları.
- Həmmüəlliflər arasında kimin nəyi yazdığı və payların necə bölündüyü barədə yazılı razılaşma.
- Sözlərin mətni və musiqinin agentliyin qəbul etdiyi formada nüsxəsi, məsələn səs yazısı və ya not.
- Əsərin adı və yaradılma tarixi.
- Götürülmüş materiallara icazələr: şeir, sempl, uyğunlaşdırdığın melodiya.
Demoları geniş yaymazdan və ya relizdən əvvəl qeydiyyatdan keçir. Artıq çıxmış mahnını da adətən qeydiyyatdan keçirmək olur, amma daha erkən tarixli qeyd daha güclü sübutdur.
Xaricdə yaşayırsansa və ya mahnını başqa ölkədə yazmısansa, qaydalar fərqli ola bilər. Belə halda həm agentlikdən, həm də yaşadığın ölkənin əqli mülkiyyət qurumundan sənin vəziyyətində hansı yolun daha məntiqli olduğunu soruş.
Kollektiv idarəetmə ayrıca addımdır
Qeydiyyat müəllifliyi sübut edir. Radio, televiziya, konsertlər, məkanlar və bəzi onlayn istifadələrdən pul toplamaq isə başqa işdir və bunu müəllifləri təmsil edən kollektiv idarəetmə təşkilatları görür. Agentlikdən soruş: hazırda Azərbaycanda musiqi müəlliflərini hansı təşkilat təmsil edir, ona necə üzv olmaq olar və mahnıların Türkiyədə, Rusiyada və ya Avropada səslənirsə, onun xarici cəmiyyətlərlə müqavilələri varmı.
Səs yazılarından gələn striminq gəliri isə distribyutor vasitəsilə gəlir və bu, tamam ayrı axındır. Distribyutor səs yazısını platformalara çatdırır, mahnını cəmiyyətdə qeydiyyatdan keçirmək isə adətən sənin və ya musiqi nəşriyyatının (publisher) işidir.
Hər halda saxlamağa dəyən sübutlar
Şəhadətnamən olsa belə, öz izini saxla. Bunun heç bir xərci yoxdur və çox vaxt mübahisəni tez həll edir:
- ilk ideyadan başlayaraq tarixli layihə faylları, stemlər və səs qeydləri;
- həmmüəlliflər və prodüserlərlə yazışmalar;
- hər mahnı üçün imzalanmış pay vərəqəsi (split sheet);
- tarixli söz qaralamaları;
- tam kreditləri olan reliz metadatası.
Relizi göndərəndə yazdığın kreditlər razılaşmadakı müəlliflərlə üst-üstə düşməlidir. Hər yerdə eyni qeydlər iddianı inandırıcı edən əsas şeydir.