Qısa cavab: əksər ölkələrdə mahnıya müəllif hüququ onu yaratdığın andan yaranır və bunun üçün heç yerdə qeydiyyatdan keçmək lazım deyil. Uzun cavab isə iki suala bağlıdır: konkret nə qorunur və kimsə mübahisə açsa, mahnının sənin olduğunu necə sübut edəcəksən. Artistlərin çoxu məhz ikinci suala hazır olmur.
Bu, hüquqi məsləhət yox, ümumi məlumatdır. Qanunlar təfərrüatda fərqlənir, ona görə real mübahisədə və ya müqavilə imzalayanda öz ölkənin qanunlarını bilən hüquqşünasla danış.
Müəllif hüququ nə vaxt yaranır
Ölkələrin çoxu Bern Konvensiyasının prinsipinə əsaslanır: qoruma avtomatikdir. Mahnının sənin sayılması üçün nə ərizə doldurursan, nə də rüsum ödəyirsən. Əsər eşidilə və ya oxuna bilən formada mövcud olan kimi, yəni səs yazısı, telefonda səsli qeyd, kağıza yazılmış sözlər və ya not şəklində, sən onun müəllifisən. Azərbaycan da bu konvensiyanın üzvüdür və burada da qeydiyyat hüququn yaranması üçün şərt deyil.
Bundan bir neçə nəticə çıxır:
- Studiyada hazırlanmış son master şərt deyil. Melodiyanın telefonla yazılmış kobud demosu artıq sayılır.
- Mahnını yayımlamaq da şərt deyil. Noutbukunda qovluqda duran, hələ çıxmamış mahnı da qorunur.
- Qeydiyyat, olduğu yerlərdə, adətən hüququ yaratmır, onu sübut etməyə kömək edir. Bəzi ölkələr qeydiyyata əlavə hüquqi üstünlüklər bağlayır, ona görə yaşadığın yerdə bunun necə işlədiyini yoxla.
Qoruma uzun müddət davam edir, adətən müəllifin ölümündən sonra onilliklər boyu. Dəqiq müddət ölkədən asılıdır.
Konkret nə qorunur
Mahnının adətən iki ayrı hüquq dəsti olur. Biri əsərin özünə aiddir: melodiya, sözlər və onların birləşməsi. Digəri konkret səs yazısına, yəni masterə. Mahnını sən yazmısansa və yazını da özün hazırlamısansa, ikisi də sənindir. Prosesdə produser, həmmüəllif və ya leybl iştirak edibsə, mənzərə dəyişir və bunu yazılı razılaşdırmaq lazımdır.
Bəzi şeylər adətən təkbaşına qorunmur:
- ideyalar və mövzular ("evdən ayrılmaq haqqında mahnı");
- adlar və çox qısa ifadələr;
- janrlar, üslublar və əhval;
- geniş yayılmış akkord ardıcıllıqları və standart ritmlər.
Yəni başqa artist sənin mahnınla eyni adlı kədərli ballada buraxırsa, təkcə bu, adətən pozuntu sayılmır. Konkret melodiyanı və ya sözləri köçürmək isə başqa məsələdir.
Qorunmaq hələ asan sübut etmək demək deyil
Təsəvvür et: Elvin Rza martda bir nəqarət yazır, onu bir neçə konsertdə oxuyur, payızda isə başqasının trekində ona çox bənzəyən bir şey eşidir. Onun hüququ martdan var idi. Amma mübahisədə sual başqa cür qoyulur: bu melodiyanın əvvəlcə kimdə olduğunu kim göstərə bilər?
Ona görə praktik iş, işlədikcə sübut toplamaqdır. Ən güclü sübut eyni tarixlərə işarə edən bir neçə müstəqil mənbədən gəlir, çünki tarixi dəyişdirilə bilən tək bir fayla asanlıqla şübhə ilə yanaşmaq olar.
Müəllifliyi sübut etmək üçün nə saxlamalı
Bunun çoxu vərdişə çevriləndə heç nəyə başa gəlmir:
- Layihə fayllarını saxla. DAW sessiyalarında, stemlərdə və demolarda tarix olur. Master hazır olanda erkən versiyaları silmə.
- Səsli qeydləri və qaralamaları saxla. Telefona zümzümə etdiyin ilk ideya və qeydlərdəki söz qaralamaları mahnının necə böyüdüyünü göstərir.
- Paylaşanda iz qoy. Demonu həmmüəllifə, produserə və ya dosta e-poçt və ya messencerlə göndərəndə tarixli qeyd başqasının serverində də yaranır.
- Buludda ehtiyat nüsxə saxla. Yükləmə tarixçəsi daha bir müstəqil tarix möhürüdür.
- Payları yazılı et. Başqaları ilə yazmısansa, kimin nəyi yazdığını və payların necə bölündüyünü göstərən qısa imzalı razılaşma ən çox rast gəlinən mübahisələrin qarşısını alır. Belə mübahisələr adətən yad adamlarla yox, həmmüəlliflər arasında olur.
- Mənası olanda qeydiyyatdan keçir. Müəllif hüquqlarının kollektiv idarə olunması təşkilatları və bir çox ölkədə dövlət qurumu əsəri rəsmi qeydə almağa imkan verir. Bu, adətən könüllüdür, amma güclü sübutdur.
Özünə möhürlü zərfdə məktub göndərmək köhnə üsuldur. Zəif sübutdur və yuxarıdakı addımları əvəz etmir.
Reliz nə əlavə edir
Mahnını buraxmaq müəllif hüququnu yaratmır, amma ictimai, tarixli bir qeyd əlavə edir. Platformalardakı reliz tarixi, kreditlər, trekə bağlanan ISRC və UPC kodları sonradan mübahisə etmək çətin olan faktlardır. Distribusiya mahnının kimə məxsus olduğunu da dəyişmir. Məsələn, CULT-da hüquqlar səndə qalır, göndərdiyin bütün səs, kover və digər materiallar ya sənin olmalıdır, ya da onlardan istifadəyə icazən olmalıdır. Sonuncu məqam vacibdir: semplər, alınmış bitlər və başqalarının mahnılarının yeni ifaları üçün icazə relizdən əvvəl alınır, sonra yox.
Relizi göndərəndə kreditləri diqqətlə doldur. Söz müəllifi, bəstəkar və produser reliz anında düzgün göstərilibsə, bu da nə vaxtsa lazım ola biləcək qeydin bir hissəsinə çevrilir.
Tez-tez verilən suallar
Mahnıdan parçanı internetə qoymazdan əvvəl onu qeydiyyatdan keçirməliyəm?
Xeyr. Hüququn onsuz da var. Tarixli layihə fayllarını saxla, mahnı sənin üçün vacibdirsə və ya ondan gəlir gözləyirsənsə, qeydiyyat barədə düşün.
Mahnım başqa ölkələrdə də qorunur?
Adətən bəli, çünki Bern Konvensiyasının üzvləri digər üzv ölkələrin əsərlərini qoruyur. Amma hüququnu pozuntunun baş verdiyi ölkənin qanunu ilə müdafiə edirsən.
Kimsə mahnımı köçürüb. İlk nə etməliyəm?
Tarixli sübutlarını topla, açıq yerdə təmkinli ol və kimisə ittiham etməzdən əvvəl hüquqşünasla və ya kollektiv idarəetmə təşkilatı ilə danış.