Çox gözəl mahnılar başqasının şeiri kimi başlayıb. Sevdiyin sözlərə musiqi yazmaq köhnə ənənədir, amma pulsuz ənənə deyil. Şeir də mahnı kimi qorunan əsərdir və onu icazəsiz striminq platformalarına çıxarmaq relizin silinməsi, müəlliflə və ya onun ailəsi ilə mübahisə ilə nəticələnə bilər.
Sözlər ayrıca qorunur
Müəllif hüququ təkcə musiqini əhatə etmir. Şeirlər, mahnı sözləri və digər mətnlər yazıldığı andan, kitabda çap olunub-olunmamasından asılı olmayaraq, ədəbi əsər kimi qorunur. Şeirə musiqi yazanda ortaya elə mahnı çıxır ki, sözlərin müəllifi şair, musiqinin müəllifi isə sənsən.
Deməli, mahnının ictimai şəkildə mövcud olub-olmamasında şairin və ya onun hüquqlarına sahib olan şəxsin sözü var. Başqa mahnının sözləri də eynidir: kiminsə trekindən bir bəndi götürüb öz musiqinin üstündə oxumaq sitat gətirmək yox, onun əsərindən istifadə etməkdir.
Tez-tez soruşurlar: bir-iki sətir olarmı? Etibarlı "təhlükəsiz say" yoxdur. Qanunlarda sitat istisnaları dardır, ölkədən ölkəyə fərqlənir və kommersiya mahnısının nəqarəti kimi işlədilən sətri nadir hallarda əhatə edir. Götürdüyün sətir mahnın üçün vacibdirsə, ona icazə tələb edən bir şey kimi yanaş.
İcazə almaq
Kimdən soruşmalı
- Sağ olan müəllif: şairin və ya söz müəllifinin özündən, varsa, onun nəşriyyatından və ya ədəbi agentindən.
- Vəfat etmiş müəllif: onun varislərindən. Bəzən hüquqları bir nəfər idarə edir, bəzən bir neçə varis bölüşür, bəzən ailənin adından agentlik çıxış edir. Razılıq verməyə həqiqətən kimin səlahiyyəti olduğunu dəqiqləşdir.
- Mövcud mahnının sözləri: mahnının nəşriyyatından. Onu adətən kollektiv idarəetmə təşkilatlarının bazalarında tapmaq olur.
İcazədə nə yazılmalıdır
Qısa məktub və ya e-poçt yazışması olsa belə, icazəni yazılı al. Orada bunlar olsun:
- hansı mətn və hansı mahnı üçün olduğu;
- yazının bütün dünyada striminq və yükləmə platformalarında yayıla və videolarda istifadə oluna biləcəyi;
- mətni qısaltmağa, sətirləri təkrarlamağa və ya sözləri dəyişməyə icazə olub-olmadığı;
- müəllifin necə qeyd olunacağı;
- kompozisiyadan gələn gəlirin, əgər bölünəcəksə, sözlə musiqi arasında necə bölünəcəyi.
Tural Dəniz Instagram-da sağ olan şairə Gülnar Yazıçının şeirini tapdı və elə həmin gecə ona melodiya yazdı. Səsyazmadan əvvəl Gülnara demonu və nə buraxmaq istədiyini izah edən qısa mesaj göndərdi. Gülnar e-poçtla razılıq verdi, söz müəllifi kimi qeyd olunmasını istədi və nəqarətdə kiçik bir dəyişiklik təklif etdi. O məktub indi masterlə eyni qovluqda saxlanılır.
İctimai sərvət haqqında əsas bilgilər
Müəllif hüququ əbədi deyil. Müddəti bitəndə əsər ictimai sərvətə keçir və hər kəs ondan icazəsiz istifadə edə bilər. Qorunma müddəti ölkədən asılıdır: adətən müəllifin ölümündən sonra 50 və ya 70 il, çox vaxt həmin təqvim ilinin sonundan hesablanır. Bəzi ölkələrin xüsusi qaydaları və uzadılmış müddətləri var.
Yəni əsrlər əvvəl yaşamış klassik şairin şeiri, bir qayda olaraq, sərbəst istifadə oluna bilər. Otuz il əvvəl vəfat etmiş müəllifin şeiri isə demək olar ki, mütləq hələ qorunur. Bu ikisinin arasında olanlar üçün öz ölkənin və relizin əsas yayılacağı ölkələrin qanunlarını yoxla. Əmin deyilsənsə, əksini dəqiq bilənə qədər mətni qorunan say.
Bir tələyə diqqət et: orijinal ictimai sərvət ola bilər, tapdığın variant isə yox. Redaktor düzəlişləri olan müasir nəşrin və ya yeni tərcümənin öz hüquqları ola bilər.
Tərcümələr
Tərcümə yeni əsər yaradır və onun öz müəllifi var. Buradan iki vəziyyət çıxır:
- Qorunan şeiri özün tərcümə etmək istəyirsən. Orijinal müəllifin həm tərcüməyə, həm də musiqi yazmağa icazəsi lazımdır.
- Başqasının tərcüməsindən istifadə etmək istəyirsən. Orijinal şeir ictimai sərvət olsa belə, tərcüməçinin öz tərcüməsinə hüquqları var. Adi qaydada onun və ya varislərinin icazəsi lazımdır.
Hər ikisini qeyd et: orijinal şairi və tərcüməçini, hər birini öz rolunda.
Müəllif qeydləri düzgün
Sözləri kim yazıbsa, mətn qorunsa da, ictimai sərvət olsa da, söz müəllifi kimi o qeyd olunur. Müəllifin sosial şəbəkədəki ləqəbini yox, adətən yazıldığı kimi əsl adını işlət. Musiqini sən yazmısansa, bəstəkar sənsən. İcazə ilə sətirlər dəyişib və ya əlavə etmisənsə, sözlərin həmmüəllifi kimi qeyd oluna bilərsən, amma yalnız belə razılaşmısınızsa.
Düzgün qeydlər nəzakətdən artıq məna daşıyır. Platformalarda və kollektiv idarəetmə təşkilatlarının qeydiyyatında kimin müəllif sayılacağını onlar həll edir və yoxlayanların baxdığı şeylərdən biridir. CULT-da relizi göndərəndə onun hər hissəsinin sahibi olduğunu və ya icazən olduğunu təsdiqləyirsən, sözlər də bura daxildir.
Yükləməzdən əvvəl
- Mətni kimin yazdığını və bu gün hüquqların kimdə olduğunu bilirsən.
- Yazılı icazən var və ya mətnin relizi yaydığın yerlərdə ictimai sərvət olduğunu dəqiqləşdirmisən.
- Tərcümə varsa, tərcüməçinin hüquqları da həll olunub.
- Söz müəllifi, bəstəkar və tərcüməçi metadatada düzgün qeyd olunub.
- İcazə platforma və ya yoxlayan soruşsa, tapa biləcəyin yerdə saxlanılır.