Mahnın radioda və ya kafedə səslənəndə iki fərqli tərəfə pul düşə bilər. Biri mahnının özünə sahibdir: söz və musiqi müəllifləri, naşirlər. Digəri səsyazısına sahibdir və onu ifa edib. İkinci gəlir növü əlaqəli hüquqlar (ingiliscə neighbouring rights) adlanır və bir çox müstəqil artist onu sadəcə heç kim demədiyi üçün heç vaxt yığmır.
Bir radio efirində iki hüquq
Hər səsyazısının içində iki əsər var. Kompozisiya melodiya və sözlərdir, müəlliflərə və onların naşirlərinə məxsusdur. Səsyazısı, yəni master, eşitdiyin konkret səsdir və onu hazırlayıb pulunu ödəyən tərəfə məxsusdur.
Müəlliflər ictimai ifaya görə öz qonorarlarını müəllif cəmiyyətləri vasitəsilə alır. Əlaqəli hüquqlar səsyazısı tərəfi üçün paralel gəlirdir. Onlar mahnının müəllif hüququ ilə "yanaşı" durur və bir çox ölkənin qanununda ayrıca kateqoriya kimi yazılıb.
Kimə pul düşür
Əlaqəli hüquqlardan gələn gəliri iki qrup bölüşür:
- Master sahibi, bəzən fonoqram istehsalçısı adlanır. Treki özün yazdırıb pulunu özün ödəmisənsə, bu, sənsən. Master leyblə məxsusdursa, leybldir.
- İfaçılar. Bura adı relizdə olan əsas artist və adı görünməyən ifaçılar daxildir: sessiya musiqiçiləri, bek-vokalçılar, bir trekdə gitara çalan dost.
Pulun sahiblər və ifaçılar arasında necə bölündüyü ölkədən asılıdır. Çox vaxt təxminən bərabər bölünür, amma detallar yerli qaydalarla müəyyən olunur, ona görə bir qaydanın hər yerə uyğun olduğunu düşünmə.
Uydurma nümunə götürək. Aysel Yaz mahnını yazır, oxuyur və özü buraxır, dostu Murad isə tar hissəsini çalır. Aysel həm master sahibi, həm də əsas ifaçıdır. Murad adı görünməyən ifaçıdır. Mahnı əlaqəli hüquqlar üçün ödəniş edən ölkədə radioda səslənsə, hər biri qeydiyyatdan keçmək şərtilə bu üç rolun hamısı paya iddia edə bilər.
Pul haradan gəlir
Əlaqəli hüquqlar adətən səsyazılarının ictimai yerlərdə və yayımda istifadəsini əhatə edir:
- radio və televiziya
- yazılı musiqi səsləndirən bar, restoran, mağaza, idman zalı və otellər
- klublar və tədbirlər
- ölkədən asılı olaraq, onlayn radionun bəzi formaları
Spotify və ya Apple Music kimi platformalarda sorğu ilə dinləmələr adətən bura daxil deyil. O gəlir sənə distribusiya servisi və ya leybl vasitəsilə çatır. Mahnını səhnədə canlı ifa edəndə də vəziyyət başqadır: orada səsyazısı səslənmir, ona görə bu, əlaqəli hüquqlara yox, müəlliflərin hüququna aiddir.
Qaydalar ölkədən ölkəyə çox fərqlənir. Bəzi yerlərdə adi radio səsyazısı üçün ümumiyyətlə ödəmir; AM və FM radio üzrə ən məşhur nümunə ABŞ-dır. Başqa yerlərdə sistem çoxdan qurulub və mütəmadi ödəyir. Musiqin xaricdə səslənirsə, yığılası pulun olub-olmadığını həmin ölkə müəyyən edir.
Kollektiv idarəetmə təşkilatları necə işləyir
Əksər ölkələrdə əlaqəli hüquqları kollektiv idarəetmə təşkilatları yığır. Bəzi ölkələrdə ifaçılar və istehsalçılar üçün bir təşkilat olur, bəzilərində ayrı-ayrı. Radio stansiyaları və məkanlar lisenziya haqqı ödəyir, təşkilat səslənənləri öz səsyazıları və ifaçılar bazası ilə tutuşdurur, sonra pulu paylayır.
Müstəqil artistlər məhz bu tutuşdurmada itirir. Təşkilat sənə yalnız səsyazısının mövcud olduğunu, kimə məxsus olduğunu və onda kimin çaldığını bilirsə, ödəyə bilər. Bu məlumat adətən hər səsyazısını tanıdan ISRC koduna bağlanır. Səsyazın qeydiyyatda deyilsə, onun pulu başqalarına paylana və ya bölüşdürülməmiş qala bilər.
Müxtəlif ölkələrin təşkilatları çox vaxt bir-biri ilə müqavilə bağlayır, ona görə yerli təşkilatın xaricdəki səslənmələr üçün də pul yığa bilər. Qeydiyyat üçün adətən şəxsiyyət sənədi, bank məlumatları və səsyazılarının siyahısı istənir, bəzi təşkilatlar isə üzvlük haqqı da alır. Şərtləri birbaşa təşkilatın özündən öyrən. Ödənişlər adətən gecikmə ilə gəlir, çünki əvvəlcə efir siyahıları toplanıb yoxlanmalıdır.
Müstəqil artist kimi nə etməli
- Ölkəndə əlaqəli hüquqlarla hansı təşkilatın məşğul olduğunu və ifaçılarla istehsalçıların ayrıca qeydiyyatdan keçib-keçmədiyini öyrən.
- İfaçı kimi qeydiyyatdan keç. Masterlər sənə məxsusdursa, istehsalçı kimi də.
- Hər səsyazısını ISRC kodu, adı, çıxış tarixi və tam ifaçı heyəti ilə qeyd et.
- Heyət məlumatını yazılış zamanı topla: hansı trekdə kim nə çalıb. Bir il sonra bunu bərpa etmək xeyli çətindir.
- Sessiya musiqiçilərinə de ki, onlar da qeydiyyatdan keçə bilər. Bu sənə heç nəyə başa gəlmir, amma münasibəti gücləndirir.
Master mənimdirsə və özüm oxuyuramsa, iki dəfə qeydiyyat lazımdır?
İfaçılar və istehsalçılar üçün ayrı təşkilat və ya ayrı qeydiyyat olan ölkələrdə bəli, hər rol üçün bir dəfə. Hər rolun öz payı var və yalnız birini qeyd etsən, digəri ödənişsiz qalır.
Distribusiya servisi bunu mənim üçün yığırmı?
Adətən yox. Distribusiya musiqini stream platformalarına çatdırır, əlaqəli hüquqlar isə ayrıca sistemdir. Bəzi leybllər və ixtisaslaşmış agentliklər bu işi müqavilə ilə görür, amma bu, həmişə ayrıca razılaşmadır və şərtlərini oxumaq lazımdır.